Granice nauki – Zbigniew Wróblewski

Posted on Posted in artykuł, Polski Zjazd Filozoficzny
Roczniki Filozoficzne
Roczniki Filozoficzne

Granice nauki

Zbigniew Wróblewski

Nauka (w sensie science) jest paradygmatem wiedzy; cecha naukowości jest przypisywana nie ze względu na treści w niej zawarte, ale ze względu na SPOSÓB, w jaki te treści są analizowane i systematyzowane. Innymi słowy, treści są umieszczone w takim obszarze wiedzy, w którym została wypraco­wana METODA badawcza. Metodę tą można scharakteryzować za pomocą dwóch cech: ścisłości i obiektywności[1].

W praktyce naukowej spotykamy się różnego rodzajami granic, które mogą być opisane przez określony typ transcendencji: transcendencja mocna (onto- logiczna) opisuje sferę rzeczywistości ontologicznie różną i wyższą od rzeczy­wistości poznawalnej za pośrednictwem zwykle stosowanych instrumentów (doświadczenie, narzędzia logiczne) oraz transcendencja słaba jako inne spoj­rzenie (punkt widzenia) na jakikolwiek obiekt indywidualny. Wspólnym mianownikiem dla transcendencji mocnej i słabej jest istnienie granicy, brzegu: transcendencja jest tym, co przekracza granicę. Jeżeli mówimy o granicy mojej subiektywności, to transcendencją względem mojej subiektywności jest każde indywiduum. Jeżeli granica jest rozumiana jako świat obiektów materialnych, to transcendencją jest rzeczywistością pozaświatową, pozazmysłową2.

Zadaniem naukowca jest poszerzanie granic nauki, ale nigdy ich prze­kroczenia. W tym sensie redukcjonizm metodologiczny należy do podejścia naukowego jako takiego. Naukowiec pozostaje w obrębie dziedziny przed­miotowej (pola badań), gdy nowe pojęcia wprowadza do nauki przez powią­zania z pojęciami poprzednimi (wyjściowymi) za pomocą rozumowań logicz­nych. W tym sensie granice poznania w nauce nie istnieją, gdyż w jej obszarze ciągle pojawiają się nowe przedmioty do zbadania. Tylko pozornym kontr­argumentem jest stwierdzenie istnienia przedmiotowego domknięcia pewnych dziedzin, np. sekwencjonowanie genomu człowieka lub ułożenie kompletnego systemu pierwiastków. Pozorność ta wynika z przyjęcia założenia, że roz­patrywane są przedmioty tylko w perspektywie jednego poziomu ontologicz- nego, nie biorąc pod uwagę poziomów niższych i wyższych. Jeżeli nawet następuję domknięcie dziedziny przedmiotowej na jednym poziomie, to otwierają się nowe dziedziny poniżej lub powyżej domkniętego poziomu[2].

Gdy uwzględnimy specyficzny charakter dyscyplin naukowych, to zauwa­żamy ich granice konceptualizacji, np. granice mechaniki klasycznej w obli­czu pojęć mechaniki relatywistycznej i mechaniki kwantowej — granice, które należy przekroczyć, a nie przesunąć.

Przy takim rozumieniu nauki można sformułować następujące ogólne wnioski na temat jej granic:

  1. Rozpoznanie faktu ograniczonego zakresu zastosowań kategorii nau­kowych do opisu całej rzeczywistości. Nauka jako całość obejmująca wszy­stkie dyscypliny naukowe pozostaje zawsze niezupełna. Nawet jeżeli byśmy addytywnie potraktowali dziedziny przedmiotowe dyscyplin szczegółowych (fizyka, chemia, biologia) i uważali, że zbudowaliśmy całościowy system nauk przyrodniczych, poza którym relatywnie już nic nie pozostaje, to nadal pamiętać należy o tym, że ujęliśmy tylko fragment naszego doświadczenia świata. Uwzględniając to, że podstawowe predykaty wyznaczające dziedziny przedmiotowe są empiryczne, pozostajemy wewnątrz horyzontu empirycz­nego, a całość nauki jest całością doświadczenia empirycznego. Całość do­świadczenia empirycznego nie utożsamia się z całością doświadczenia.
  2. Horyzont całości pojawia się w perspektywie badań naukowych. Nau­kę określa się, abstrahując od całej rzeczywistości oraz koncentrując się na jakimś określonym jej wycinku. Ale już nawet to stwierdzenie odwołuje się pojęcia: natura była ujmowana jako ideał, miara, norma. Usprawiedliwiało to odniesienie pojęcia natury do głównych rodzajów aktywności człowieka: poznawczej, praktycznej, wytwórczej, a więc także do podstawowych kate­gorii filozoficznych — prawdy, dobra i piękna.

Funkcje odgraniczające (deskryptywne) i wartościujące (preskryptywne) tej kategorii zostały zakwestionowane współcześnie w wyniku głębokim zmian teoretycznych (głównie filozoficznych) oraz nowych możliwości pro­jektów cywilizacyjnych głównie w obszarze tego, co techniczne, np. inży­nieria genetyczna, bionika, nanotechnologia, techniczna reprodukcja przy­rody, chemiczne syntezy sztucznych pierwiastków, sztuczna natura. Poja­wiają się więc postulaty, by zrezygnować z kategorii, która straciła swoje wyraźne kontury i ma już tylko wartość historyczną, ewentualnie wartość wygodnego (bo nieokreślonego wyraźnie) narzędzia w dyskusjach ideo­logicznych. Obrońcy klasycznego pojęcia natury będą jednak wskazywać, że istnieją obszary badań teoretycznych, w których trudno jest zrezygnować z tej kategorii, np. w metafizyce, antropologii, etyce, tłumacząc przy okazji, że tam, gdzie nie ma natury, nie ma też i normy. Stan kontrowersji otwiera pole dyskusji, w którym stawiane są po raz kolejny pytania:

  • czy można sfor­mułować, a jeżeli tak, to jakie są kryteria wyróżniające porządek naturalny i sztuczny?
  • czy kategoria naturalności/sztuczności jest wewnętrznie zróżni­cowana (np. stopniowalna)?
  • czy natura jest miarodajnym porządkiem, który umożliwia człowiekowi zrozumienie siebie w relacji do niej i swoich wy­tworów (sztuki, techniki)? czy można „nowocześnie” bronić tezy o jedności natura naturans, natura naturata?
  • czy poza naturą posiadamy instancję, do której moglibyśmy się odwoływać w krytyce manipulacji technicznej?
  • czy w każdym projekcie technicznym musimy zakładać, że możemy zdać się na współdziałanie przyrody?
  • czy ona jest niezawodna?[3]

Wyróżnionym polem dyskusji powyższych kwestii jest współczesny kry­zys ekologiczny, w którym przejawiają się skomplikowane relacje: natura — nauka — technika. Temat granic natury/przyrody wskazuje na szereg nowych aspektów jej doświadczenia, które były dotąd przysłonięte w naukowo- technicznej perspektywie ujęcia przyrody. Zarys nowego doświadczenia przyrody można opisać poprzez wskazanie na odkrycia jej kolejnych aspek­tów, które albo były na marginesie poznania, albo dopiero w XX wieku zo­stały wywołane. Do charakterystycznych zjawisk, które wyznaczają hory­zont aktualnego zainteresowania naturą, zalicza się m.in.:

  1. ODKRYCIE GRANIC NATURY. Odkryto skończoność natury poprzez uświadomienie sobie jej granic: jej zasobów naturalnych, zdolności do regene­racji, nieodwracalność procesów degradacji. Teoretycznej świadomości, nadbudo­wanej m.in. na wynikach fizyki teoretycznej, nieskończoności granic przyrody w mikro- i megaskali zaczyna towarzyszyć świadomość skończoności skali tych obszarów przyrody, w których człowiek egzystuje jako swym „Lebenswelt”, ograniczoność zasobów naturalnych (woda, gleba, powietrze, surowce mineralne), systematyczne zmniejszanie bioróżnorodności, zmniejszenie powierzchni terenów względnie wolnych od antropogenicznej presji technicznej i gospodarczej.
  2. ODKRYCIE NIEBEZPIECZNEJ WRAŻLIWOŚCI NATURY. Przejawia się to w świadomości, że systematycznie są przekraczane cykle reproduk­cyjne przyrody, uruchamiane niekontrolowane procesy ekologiczne, nad któ­rymi trudno zapanować technicznie, politycznie i ekonomicznie, np. wyso­kość kominów, długość rur kanalizacyjnych to czynniki, które nie są wy­starczające, żeby zlikwidować chociażby problem zbyt wysokiej skali zanie­czyszczeń. Stabilność układów przyrodniczych jest utrzymywana w pewnych granicach zmienności podstawowych parametrów fizycznych, biologicznych i ekologicznych. Bujnie rozwijająca się ekologia bada takie granice. Wiele z nich jest już rozpoznanych, ale nadal istnieją zależności na rożnych pozio­mach organizacji ekologicznej (populacji, ekosystemu, biosfery), których do­puszczalny poziom zmienności podstawowych warunków jest
  3. ZDOBYCIE MOCY PRZEKSZTAŁCANIA NATURY. Człowiek dyspo­nuje mocą modyfikującą „nienaruszalność natury”. Wyobrażenie natury jako względnie stałej podstawy wszelkiej działalności człowieka, zostało nad­wyrężone przez nowe zdobycze techniki, które świadomie lub nieświadomie (w formie skutków ubocznych) są skierowane na przekształcanie środowiska przyrodniczego. Może to polegać bądź na dysponowaniu mocą destrukcyjną nieświadomie uwalnianą w postaci skutków ubocznych interwencji technicz­nych w biosferze (np. antropogeniczne zmiany klimatyczne, zanik bio­różnorodności) bądź na posiadaniu umiejętności sterowania, manipulowania podstawowymi procesami życiowymi (np. inżynieria genetyczna). Nowość technicznego przekształcania środowiska przyrodniczego polega na tym, że natura jest objęta działaniem techniki o globalnych rozmiarach. Globalny charakter zmian ekologicznych związany jest z globalizacją systemów technicznych oraz ich mocą przekształcającą (także destrukcyjną).
  4. SZTUCZNE ŚRODOWISKO ŻYCIA CZŁOWIEKA. Działalność tech­niczna człowieka zmierza w kierunku tworzenia sztucznego środowiska, którego symbolem jest miasto i techniczna reprodukcja przyrody. W czasach nowożytnych odnowiono starożytne dychotomie, w których przyroda jest określana jako to, co znajduje się na zewnątrz, poza „murami miasta”. A więc to, co jest poza granicami cywilizacji (miejskiej), np. nienaruszona przyroda, ale także wieś, lud (przeciwstawiony społeczeństwu), to wszystko jest trak­towane jako coś zewnętrznego. Z punktu widzenia obywatela miasta przy­roda może być przedmiotem tęsknoty, miejscem uwolnienia od uciążliwości cywilizacji, łączy się z wyobrażeniem zdrowia. Mieszczańska tęsknota za przyrodą wzmocniona przez procesy polityczne, gospodarcze w XIX wieku doprowadziła do procesu sprowadzania przyrody do miasta. Generalnie mia­sto staje się drugą naturą (drugim środowiskiem) dla człowieka, totalnym artefaktem, do którego natura została wchłonięta. Zanika różnica między tym, co naturalne, a tym, co wytworzone. Sprzyja temu procesowi także tworzenie technicznych obiektów tzw. sztucznej natury w różnorodnych postaciach. Demonstruje się to między innymi w metodach uprzemysłowio­nego rolnictwa, możliwości powoływania nowych gatunków roślin i zwie­rząt (inżynieria genetyczna), technicznych możliwościach zmian w ekosys­temach (obecnie stany pierwotne ekosystemów nie odnawiają się samo­dzielnie, można to uczynić, ingerując metodami technicznymi, np. rekul­tywacja potoków); ciało ludzkie także może być technicznie reprodukowane (rozmnażanie, sztuczne narządy).
  5. FRAGMENTARYZACJA OBRAZU NATURY. Dynamika skutków ubocz­nych interwencji technicznych w przyrodę, trudności z jej teoretycznym (możliwość przewidywania, szacowania ryzyka) lub praktycznym opano­waniu są powiązane z przekonaniem, że istnieją bariery w stworzeniu teorii naukowej całej natury. Proponowane w tym kontekście różnego rodzaju teo­rie holistyczne, systemowe (np. teoria systemów złożonych) nie gwarantują kontroli działalności cywilizacyjnej człowieka we wszystkich istotnych aspektach. Globalny charakter problemów ekologicznych, z racji skompli­kowania przedmiotu (procesy w biosferze), nie ma dobrze ugruntowanych teorii wyjaśniających (z czynnikiem prognostycznym). Dyskusja, np. na te­mat zmian klimatycznych: czy są one procesem naturalnym, czy antropo­genicznym, wskazuje na niepożądany, w tym kontekście, pluralizm teorii, który jest ideologicznie wykorzystywany do promowania lub krytyki okreś­lonej polityki ekologicznej. Podobnie rzecz się ma także z dyskusją wokół ekologicznych skutków uwolnionej uprawy i hodowli organizmów gene­tycznie zmodyfikowanych (GMO). Określenie skali ryzyka ekologicznego takich praktyk przybiera skrajne wartości — od względnego bezpieczeństwa do wizji katastrofy ekologicznej.
  6. NATURA POTRZEBUJĄCA OCHRONY. Ponowne uświadomienie sobie tych faktów (co zostało także wzmocnione i utrwalone m.in. w świadomości potocznej poprzez raporty, debaty publiczne, ruchy ekologiczne itd.) okreś­liło nowy moment w rozumieniu przyrody: natura z racji wymienionych ograniczeń wymaga ochrony, sama z siebie nie jest w stanie odtworzyć stanów naturalnych, zachować podstawowych cyklów ekologicznych itd. Nie jest już traktowana jako „Matka-karmicielka”, która jest podstawą zaufania w różnego rodzaju projektach przekształcania środowiska przyrodniczego, albo jako przedmiot badań fizyki, który wyczerpuje wszystkie ważne aspekty przyrody. Obecnie dominuje perspektywa nauk biologicznych i eko­logicznych w poznawaniu przyrody, bowiem człowiek jest jej częścią — jak pisze Lothar Schäfer — albo jako żywy, albo jako martwy. Kosmologiczne ujęcie przyrody jako uniwersum ustępuje ujęciom przyrody jako biosfery, jako przyrody ożywionej.
  7. REWALORYZACJA NATURALNOŚCI. Tym fundamentalnym doświad­czeniom przyrody w dobie kryzysu ekologicznego towarzyszy określone doświadczenie aksjologiczne: jej swoiste dowartościowanie, docenienie tego, co naturalne (pochodzące z natury), preferowanie naturalnych stylów życia (zgodne z naturą). Natura traktowana jest jako wartościowa (nie tylko w schemacie środek-cel ludzki) oraz jako miara dla ludzkich działań (nor­matywny charakter natury). Natura/naturalny funkcjonuje w dyskursie eko­logicznym jako ideał. Powoływanie się na naturę sugeruje istnienie porządku w dziedzinie makro-mezo-mikrokosmosu, w odniesieniu zarówno do indy­widuów, jak i wspólnot (np. społeczeństwa ludzkie). Porządek ten jest traktowany normatywnie, wyznacza nasze postępowanie w różnych dzie­dzinach. W sytuacji kryzysu ekologicznego porządek naturalny jest po­wtórnie rewaloryzowany i traktowany jako ideał w porównaniu z porząd­kiem wytworzonym przez człowieka (porządek sztuczny). Z drugiej jednak strony polityka ekologiczna nakierowana na ochronę środowiska naturalnego jest realizowana ze świadomością problematyczności naturalności tego śro­dowiska. Widoczne jest to we współczesnych debatach politycznych, świato­poglądowych i filozoficznych, że potoczne rozumienie natury straciło swą moc opisującą, wyjaśniającą i oceniającą.
  8. UTRATA NATURY. Do tego, co zostało powiedziane, należy podać jeszcze pewne warunki ograniczające. Nie jest powszechnym zjawiskiem dowartościowywanie przyrody, w sensie ubolewania nad jej stratą i próby jej odrobienia. Komplementarnie towarzyszy tej inna świadomości — „reali­styczna”, świadomość nieodwracalnej utraty natury w kontekście postępu cywilizacyjnego, którego nie można ograniczyć ani nim sterować (według stanowiska determinizmu technologicznego). Pozostaje tylko ochrona „pamiętnikarsko-romantyczna” i poszukiwanie technicznych substytutów natury, np. naturalnych zasobów. Innymi słowy, kryzys w rozumieniu natury ma nie tylko pozytywną stronę (w sensie odkrycia jej wartości), ale także stronę drugą — negatywną, tj. odkrycie niemożliwości zharmonizowania postępu cywilizacyjnego z „interesami” natury. Według tego „realistycznego” stano­wiska jest za dużo ludzi, zbyt wiele potrzeb materialnych, których nie da się na dłuższą metę utrzymać (wzrost demograficzny, wzrost potrzeb material­nych), nie odchodząc od natury w kierunku supertechnologii[4].

Doświadczenie kryzysu ekologicznego zwróciło uwagę na nowe lub zapoznane własności natury. Elementem wspólnym tego doświadczenia egzystencjalnego oraz naukowego jest rewizja wyobrażeń o przyrodzie, ukształtowanych przez naukę i technikę. Reakcja na odkrycie ograniczeń bywa jednak zróżnicowana: od radykalnych programów naprawczych w sfe­rze teorii i praktyki po reformistyczne postulaty korektur aktualnych tren­dów cywilizacyjnych.

[1]  Evandro Agazzi, Dobro, zło, nauka. Etyczny wymiar działalności naukowo-technicznej, tłum. Elżbieta Kałuszyńska (Warszawa: Oficyna Akademicka OAK, 1997), 10.

[2] Robert Piłat, „Naturalna granica nauki i techniki”, w: Natura i norma. Kontrowersje filo­zoficzne, red. Zbigniew Wróblewski (Lublin: Wydawnictwo KUL, 2010), 69.

[3] Zbigniew Wróblewski, Natura i cele. Dyskusja argumentu teleologicznego na rzecz ochro­ny przyrody (Lublin: Wydawnictwo KUL, 2010), 5.

[4] Tamże, 20-29.

Cytowanie

Wróblewski, Zbigniew. 2017. Granice nauki. „Roczniki Filozoficzne” 65, 1: 149-157, DOI: 10.18290/rf.2017.65.1-11

 

Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie – Paweł Zeidler

Pre-aksjologiczny aspekt granic natury: czy istnieją działania (nie)naturalne? – Grzegorz Bugajak

Granice czy ograniczenia w nauce – Janusz Mączka

Granice natury – granice nauki; granice i ograniczenia nauki – Zygmunt Hajduk

Granice nauki – Zbigniew Wróblewski

Granice natury, granice nauki – Elżbieta Kałuszyńska

Granice natury – granice nauki. Panel dyskusyjny podczas X Polskiego Zjazdu Filozoficznego

 

Print Friendly, PDF & Email
Zapraszam na

Andrzej Zykubek

Andrzej Zykubek, biolog i filozof, nauczyciel i miłośnik filozofii przyrody, dyskutujący ewolucjonista, zainteresowany genezą życia i umysłu poszukiwacz zatrudniony w Katedrze Filozofii Nauk Przyrodniczych KUL. Sympatyk torfowisk, rowerów i górskich wędrówek, wypraw kajakowych i bardzo dobrej muzyki.
Wieloletni Członek Komitetu Organizacyjnego i organizator Lubelskiego Festiwalu Nauki, a także wielu konferencji naukowych, wykładów i warsztatów. Prowadzi kilka stron www i serwisów społecznościowych, m.in. Wydziału Filozofii KUL i kognitywistyki KUL.
Wbrew pseudonimowi nadanemu mu przez studentów lubi innych przedstawicieli gatunku Homo sapiens sapiens.
Zapraszam na

4 thoughts on “Granice nauki – Zbigniew Wróblewski

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *