książka

Informacja, wiedza, logika – Zbigniew Tworak

Nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicz ukazała się monografia pt. Informacja, wiedza, logika. Jej autorem jest prof. Zbigniew Tworak.

  • Seria:Filozofia i Logika nr 127
  • ISSN:0083-4246
  • ISBN:978-83-232-3381-7
  • Liczba stron:280

Informacja, wiedza, logika – Zbigniew Tworak

Wstęp

One is inclined to say: „Either it is raining, or it isn’t – how I know, how the information has reached me, is another matter.” But then let us put the ąuestion like this: What do I cali „infor­mation that it is raining”? (Or have I only information of this information too?) And what gives this ‘information’ the character of information about something? Doesn’t the form of our expres- sion mislead us here? For isn’t it a misleading metaphor to say: „My eyes give me the information that there is a chair over there”? (L. Wittgenstein Philosophical Imestigations, I, § 356)[I].

Sloganem jest stwierdzenie, że żyjemy w epoce informacji – następczyni epoki rewolucji przemysłowej. Wyróżnia ją szybki wzrost potrzeb informacyj­nych (indywidualnych i zbiorowych) oraz uświadomienie sobie, że informacja jest równie ważnym czynnikiem sprawczym jak kapitał, praca, zasoby naturalne i energia. Jesteśmy zasypywani ogromną ilością informacji z wielu różnych źró­deł, wśród których World Wide Web zajmuje pierwsze miejsce. Rozwinął się nawet osobny i znaczący dla dochodu narodowego sektor gospodarki nazwany przez ekonomistę Fritza Machlupa „produkcją i dystrybucją wiedzy”. Informacja stała się towarem, który można kupić, magazynować i sprzedać. Towarzyszy temu bujny rozwój technologii informatycznych, pozwalających gromadzić in­formacje w dużych ilościach, przetwarzać i szybko przesyłać nawet na znaczne odległości. Ujmując rzecz ogólnie, informacja w charakterze conditio sine qua non wiedzy jawi się jako czynnik przetrwania i klucz do przyszłości.

Pojęcie informacji (oraz związane z nim pojęcia systemu i procesu informacyjnego) jest wszechobecne. Należy do podstawowych kategorii występujących zarówno w dyskursie naukowym (w informatyce, w naukach przyrodniczych i społecznych, w naukach technicznych rozwijających różne technologie tele­komunikacyjne oraz w filozofii, gdy charakteryzuje się proces poznania), jak i w dyskursie potocznym, gdzie pojawia się w najróżniejszych kontekstach. Ów stan rzeczy sprawia mylne wrażenie, że dobrze wiemy, czym jest informacja, i że dodatkowe wyjaśnienia dotyczące jej natury nie są konieczne lub nawet zbędne. Sprawa jest jednak bardziej złożona. Jak zauważył Mieczysław Lubański:

Nie dysponujemy do chwili obecnej „dobrą” teorią informacji (w najwęższym tego sło­wa znaczeniu), tj. teorią, która by dawała zadowalającą odpowiedź na pytanie: co to jest informacja, odpowiedź zgodną z naszymi intuicjami (Lubański, 1982, s. 75).

Od czasu napisania tych słów niewiele się pod tym względem zmieniło. Okazuje się, że istnieje wiele, nie zawsze zgodnych, sensów nazwy „informacja” – tworzą one swoistą mozaikę: bitraż. Z tego powodu pojęcie informacji jest jednym z najbardziej nieuchwytnych i spornych pojęć w nauce. Z jednej strony pojawia się tendencja do poszukiwania jego definicji zarazem jednoznacznej i uniwersalnej względem różnych dziedzin. Dąży się więc do wyodrębnienia jakiejś cechy lub zespołu cech wspólnych (istoty, sedna), które byłyby obecne w możliwie najszerszym spektrum „fragmentarycznych” pojęć informacji. Wskazuje się, że definicje informacji przystające do tylko jednej, wybranej dziedziny hamują szersze badania, zwłaszcza o charakterze ramowym, a ponadto nie integrują nauki – nie pozwalają w dostatecznym stopniu na przenoszenie wyników osiąganych w jednych dziedzinach na inne dziedziny. Przykładowo, w pierwszej połowie XX w. w związku z rozwojem technik telekomunikacyj­nych termin informacja był używany w celu opisania wymagań dotyczących realizowania transmisji danych czy komunikatów. Odnosił się do rozmiaru transmitowanego obiektu i ignorował przekazywaną zawartość (treść). Obecnie takie ujęcie jest zdecydowanie niewystarczające – równie ważne, a być może ważniejsze, są właśnie kwestie związane z treścią informacji i jej użytecznością. Wymusiło to potrzebę szerszego spojrzenia na pojęcie informacji. Wobec tego celowe i zasadne jest poszukiwanie możliwie ogólnej jego definicji. Z drugiej strony część badaczy uważa, że uniwersalna definicja informacji jest niemożliwa: pojęcie informacji – jako pojęcie elementarne – nie jest w pełni definiowalne.

Istnieje swoisty urodzaj prac poświęconych pojęciom informacji i procesu informacyjnego, podejmujących kwestie teoretyczne, metodologiczne i prak­tyczne. Różnorodność dyskusji sprawia wrażenie „Wieży Babel”, a nawet wy­wołuje odczucie stresu. W niniejszej książce przedstawione zostaną najważniej­sze formalne teorie informacji, które można uważać za klasyczne. Starałem się, aby była ona w miarę możliwości przystępnie napisana. Niemniej niezbędne jest pewne przygotowanie logiczno-matematyczne. Przedstawiona praca może być wykorzystana przez studentów kierunków filozoficznych oraz innych kierunków zainteresowanych zawartą w niej problematyką, zwłaszcza pojęciami informacji i wiedzy oraz ich powiązaniami.

Monografia została zorganizowana w następujący sposób. Po niniejszym wprowadzeniu, w rozdziale pierwszym przedstawiono trendy w rozumieniu terminu „informacja” oraz pewne próby systematyzacji teorii informacji. Roz­dział drugi poświęcony jest omówieniu dwóch teorii informacji, w których in­formację opisuje się w sposób czysto syntaktyczny (programowo pomija się jej aspekty semantyczne i pragmatyczne), traktując ją jako pewne mierzalne zjawi­sko fizyczne: matematyczną teorię komunikacji Shannona i algorytmiczną teorię informacji. Podczas gdy pierwsza teoria do określenia ilości informacji w komu­nikacie wykorzystuje pojęcie prawdopodobieństwa wybrania danego komunikatu z określonego zbioru możliwości, druga odwołuje się do struktury pojedynczego komunikatu poprzez określenie jego algorytmicznej złożoności. W rozdziale trzecim omówione są dwie teorie informacji semantycznej, a mianowicie kla­syczne ujęcie Rudolfa Camapa i Yehoshuy Bar-Hillela oraz wyrosła z jego kry­tyki teoria informacji silnie semantycznej Luciana Floridiego. Rozdział czwarty przybliża teorię Freda Dretskego, będącą swego rodzaju uzupełnieniem i rozwi­nięciem propozycji Shannona o aspekt semantyczny. W teorii tej nie tylko defi­niuje się pojęcie informacyjnej treści, ale także formułuje się pewne zasady opi­sujące przepływ informacji. Jest ona następnie wykorzystywana do rozwiązania pewnych problemów epistemologicznych. W rozdziale piątym omawia się nale­żącą do paradygmatu cybemetyczno-funkcjonalnego tzw. jakościową teorię informacji Mariana Mazura. W zamierzeniu jej autora ma ona nie tylko odpo­wiedzieć na pytanie, czym w istocie jest informacja, ale również wyróżnić jej rodzaje oraz ustalić, na czym polegają procesy informowania. Rozdział szósty dotyczy logik epistemicznych i doksastycznych, zarówno jedno- oraz wielo- podmiotowych, jak i statycznych oraz dynamicznych. Wielu autorów sugeruje bowiem, aby poszczególnym systemom tych logik nadać status „logik informa­cji”. Stany informacyjne podmiotów utożsamia się z zakresami możliwych świa­tów (sytuacji). W wersji dynamicznej opisują one informacyjne procesy, które prowadzą do aktualizacji owych zakresów: obserwacja, konwersacja, upublicz­nienie wiadomości itp. Można w oparciu o nie stworzyć formalne modele ko­munikacji. W szczególności przedstawiony zostanie klasyczny AGM-model zmiany przekonań, logika przekonań warunkowych i logika publicznych oznaj- mień. W rozdziale siódmym przedstawiono teoriosytuacyjne ujęcie informacji. Po prezentacji aparatury pojęciowej teorii sytuacji przedstawia się model prze­pływu informacji Davida Israela i Johna Perry’ego, wczesną teorię kanałów informacyjnych Jona Barwise’a oraz rozwiniętą teorię kanałów informacyjnych Jona Barwise’a i Jerry’ego Seligmana (zwaną „logiką systemów rozproszo­nych”). Podejmuje się również kwestię wykorzystania teoriosytuacyjnego ujęcia informacji do interpretacji semantyki dla logiki relewantnej. W zakończeniu przedstawiono jeszcze jedną teorię, a mianowicie ogólną (lub parametryczną) teorię informacji Marka Burgina. Można ją uważać za odpowiedź na wyzwanie znalezienia perspektywy jednoczącej różne podejścia do informacji, obejmującej swym zakresem spektrum różnorodnych zjawisk i procesów o informacyjno- -komunikacyj nym charakterze.


[I] W przekładzie B. Wolniewicza słowo „information” jest tłumaczone jako „wiadomość”. Z tego powodu przytaczam tekst oryginalny.

Spis treści

Wstęp 9

Rozdział 1. Różnorodność pojęć informacji 13

  1. O pojęciu informacji 13
  2. Informacja i filozofia 20
  3. Informacja i semiotyka 23
  4. Trendy w rozumieniu informacji 25

Rozdział 2. Informacja w ujęciu syntaktycznym 45

  • Matematyczna teoria komunikacji – podstawowe pojęcia 45
    • Model komunikacji Claude’a Shannona 46
    • Informacja i prawdopodobieństwo 48
    • Entropia informacyjna 53
    • Transmisja informacji 55
  • Algorytmiczna teoria informacji 59

Rozdział 3. Teorie informacji semantycznej 68

  • Teoria informacji semantycznej Rudolfa Camapa i Yehoshuy Bar-Hillela 68
  • Teoria silnej informacji semantycznej Luciana Floridiego 74

Rozdział 4. Kauzalna teoria informacji Freda Dretskego 82

  • Informacja 82
  • Przepływ informacji. Treść informacyjna 84
  • Informacja a wiedza 89
  • Zasada dedukcyjnego domknięcia wiedzy 92
  • Kontrfaktyczna analiza informacyjnej treści Jonathana Cohena i Aarona Meskina97

Rozdział 5. Jakościowa teoria informacji Mariana Mazura 99

Rozdział 6. Informacja jako zakres: logika epistemiczna i doksastyczna 108

  • Standardowe systemy logiki epistemicznej/doksastycznej 109
    • Język 109
    • Semantyka 111
    • Bisymulacja 116
    • Systemy 118
    • Związek wiedzy i przekonań 126
    • Wiedza w grupie i wiedza grupowa 128
    • Dygresja na temat struktur informacyjnych Roberta J. Aumanna i gier 142
    • Kontrfaktyczna analiza wiedzy Roberta Nozicka 148
  • Dynamiczne ujęcie wiedzy/przekonań 151
    • Klasyczny AGM-model zmiany przekonań 152
    • Ekspansja, kontrakcja, rewizja 152
    • Problem wyznaczania funkcji kontrakcji i rewizji 156
    • Charakterystyka zmian przekonań Adama Grove’a 157
    • Wybrane problemy teorii AGM 159
    • Logika przekonań warunkowych 162
    • Język 162
    • Semantyka 163
    • Wiedza a przekonania warunkowe 168
    • Aksjomatyka 169
    • Inne rodzaje przekonań 173
    • Logika publicznych oznajmień 174
    • Język 175
    • Semantyka 176
    • Aksjomatyka 180
    • Udana i nieudana aktualizacja 182
    • Przekonania warunkowe a publiczne oznajmienia 187
    • Pozyskiwanie informacji z omylnego źródła 188
  • Podsumowanie 190

Rozdział 7. Teoriosytuacyjne interpretacje informacji 192

  • Teoria sytuacji 192
    • Podstawy ontologiczne 192
    • Infony bazowe 194
    • Sytuacje i fakty 195
    • Infony parametryczne 196
    • Infony złożone 197
    • Sądy 198
    • Kolistość 199
    • Sytuacyjny model wspólnej wiedzy 204
    • Wypowiedzenia i ich treść 206
    • Typy sytuacji 206
    • Ograniczenia 207
  • Teoria sytuacji a przepływ informacji 210
    • Model przepływu informacji Davida Israela i Johna Perry’ego 210
    • Wczesna teoria kanałów informacyjnych Jona Barwise’a 213
  • Logika relewantna i przepływ informacji 215
    • Logika relewantna 216
    • Interpretacja Edvina D. Maresa 222
    • Interpretacja Grega Restalla 226
    • Negacja 229
    • Wiedza i relewantne struktury 230
  • Rozwinięta teoria kanałów informacyjnych Jona Barwiese’a i Jerry’ego Seligmana 231
    • Klasyfikacja 232
    • Ograniczenia i teorie 235
    • Infomorfizm 236
    • System rozproszony i kanał 239
    • Przepływ informacji 243
    • Zasada przechodniości 246
    • Logika 246
    • Problem monotoniczności 248
    • Reprezentacje 249

Zakończenie. W stronę uniwersalnej teorii informacji 252

Bibliografia 262

Skorowidz pojęć 272

Skorowidz osób 277

Information, knowledge, logie (Summary) 279

Print Friendly, PDF & Email
Zapraszam na

Andrzej Zykubek

Andrzej Zykubek, biolog i filozof, nauczyciel i miłośnik filozofii przyrody, dyskutujący ewolucjonista, zainteresowany genezą życia i umysłu poszukiwacz zatrudniony w Katedrze Filozofii Nauk Przyrodniczych KUL. Sympatyk torfowisk, rowerów i górskich wędrówek, wypraw kajakowych i bardzo dobrej muzyki.
Wieloletni Członek Komitetu Organizacyjnego i organizator Lubelskiego Festiwalu Nauki, a także wielu konferencji naukowych, wykładów i warsztatów. Prowadzi kilka stron www i serwisów społecznościowych, m.in. Wydziału Filozofii KUL i kognitywistyki KUL.
Wbrew pseudonimowi nadanemu mu przez studentów lubi innych przedstawicieli gatunku Homo sapiens sapiens.
Zapraszam na

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *