Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie – Paweł Zeidler

Posted on Posted in artykuł, Polski Zjazd Filozoficzny
Roczniki Filozoficzne. Panel: Granice Natury - Granice Nauki. Wprowadzenie - Paweł Zeidler
Roczniki Filozoficzne. Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie – Paweł Zeidler

Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie

Paweł Zeidler

W ramach X Polskiego Zjazdu Filozoficznego, który odbył się w Pozna­niu od 15 do 19 września 2015 r., Sekcja Filozofii Przyrody i Nauk Przy­rodniczych PTF zorganizowała panel dyskusyjny zatytułowany Granice Na­tury — Granice Nauki. Moderatorem panelu był Paweł Zeidler (UAM, Poznań), a krótkie wprowadzenia do dyskusji panelowej przygotowali i wy­głosili: Elżbieta Kałuszyńska (UWM, Olsztyn), Zbigniew Wróblewski (KUL, Lublin), Janusz Mączka (UPJPII, Kraków), Grzegorz Bugajak (UKSW, Warszawa). Wprowadzenie nadesłał również Zygmunt Hajduk (KUL, Lu­blin), który jednakże nie mógł wziąć udziału w Zjeździe. Problematyka panelu, określona przez jego tytuł, była niezwykle szeroka. Ogólne ramy dyskusji panelowej wyznaczyło krótkie wprowadzenie przygotowane przez moderatora dyskusji, który zwrócił uwagę na wieloznaczność terminu natu­ra, która powoduje, że problematyka zależności między granicami natury a granicami nauki może być ujmowana na różne sposoby. Można wyróżnić co najmniej cztery sposoby rozumienia terminu natura (przyroda): (a) jako całość tego, co istnieje; (b) jako to, co opisuje przyrodoznawstwo; (c) jako wyróżniony, autonomiczny przedmiot opisywany przez nauki przyrodnicze. Można także przyjąć rozumienie (d), zgodnie z którym natura jest konsty­tutywnym składnikiem bytu przejawiającym się w działaniu.

Jeśli przyjmie się rozumienie (b), to wówczas granice nauk przyrodniczych będą granicami natury. Jednakże tytułowy problem panelu suponuje, że należy przyjąć rozu­mienie (c), które zakłada jej ontyczną, epistemiczną i metodologiczną auto­nomię. Natura jest rozumiana wówczas jako to, co fizyczne i ujęte teleologicznie, w przeciwieństwie do nauki rozumianej jako jedna z form kultury. Przy takim założeniu możemy granice natury ujmować niezależnie od granic nauki i badać ich wzajemne zależności, uwzględniając w szczególności rozu­mienie (d), zgodnie z którym natura bytu wyznacza jego właściwości i za­chowanie oraz normy określające działania podejmowane wobec niego.

Paneliści wygłaszający wprowadzenia do dyskusji wskazywali, że dookreślenia wymaga również pojęcie nauki, a przede wszystkim pojęcie gra­nic i ograniczeń, jakie nakłada się na naukę oraz na ingerencję nauki w na­turę. Przeważało przekonanie, że ustalenie nieprzekraczalnych i niezmien­nych granic nauki, które byłyby konsekwencjami: ontycznego statusu przed­miotu badania, możliwości poznawczych uczonych prowadzących badania czy nieprzekraczalnych ograniczeń metod badawczych, jest bardzo trudne, a może nawet niemożliwe.

W ujęciu Grzegorza Bugajaka problemy związane z definicją pojęcia natu­ra należą do filozofii przyrody i dlatego to właśnie na jej gruncie można pro­wadzić ‚przed-etyczną’ refleksję, która wpływa na kwalifikację działań ludz­kich jako naturalnych bądź nienaturalnych. Krótko analizując kilka przykła­dów, starał się wykazać, że traktowanie kategorii natury jako kategorii gra­nicznej, stanowiącej granicę podziału na to, co naturalne, i na to, co nienatu­ralne (sztuczne), nie gwarantuje obiektywności tego podziału. Prowadzi to do wniosku, że kategoria natury nie może stanowić podstawy uzasadniania prze­konań etycznych co do oceny wartości moralnej ludzkich działań. Pozostałe osoby, które przygotowały wprowadzenia do dyskusji, skoncentrowały się na zagadnieniu granic nauki i ich powiązaniu z granicami natury. Janusz Mączka wprowadził ważne rozróżnienie na granice nauki i ograniczenia badań nauko­wych. Dzieje nauki dowodzą, że próby wskazywania na nieprzekraczalne gra­nice nauki są bardzo ryzykowne, gdyż nauka je już wielokrotnie przekraczała, między innymi dzięki interdyscyplinarnemu charakterowi badań naukowych. Natomiast można wskazać na różne ograniczenia badań naukowych, które mogą być spowodowane dostępną w danym czasie aparaturą badawczą, przy­jętą metodologią, akceptowaną etyką badań naukowych, a także względami społecznymi, ekonomicznymi i politycznymi. Jednakże wszystkie powyższe ograniczenia mają charakter temporalny, a racjonalne działania naukowców zmierzają do ich przezwyciężenia.

Problem granic i ograniczeń badań nauko­wych podjął również Zygmunt Hajduk, który wskazał i krótko omówił trzy aspekty tego zagadnienia. Pierwszy jest związany z jego rozpatrywaniem na płaszczyźnie teoretycznej i wiąże się z przyjęciem metodologicznej koncepcji badań naukowych, proponowanej na gruncie określonej koncepcji filozofii nauki. Na przykład Karl Popper wiązał granice badań naukowych z przyjętą przez siebie metodologią, której stosowanie powoduje, że wiedza uzyskiwana w tych badaniach ma zawsze charakter temporalny i jest wiedzą niepewną. Drugi aspekt jest związany z praktycznym kontekstem prowadzenia badań na­ukowych, a zwłaszcza z ograniczeniami technologiczno-ekonomicznymi. Na­tomiast trzeci z nich wiąże się z szeroko rozumianymi ograniczeniami o cha­rakterze aksjologicznym, które w szczególności wyznaczają etyczne granice badań naukowych. Przedmiotem rozważań Zbigniewa Wróblewskiego były zarówno granice nauki, jak i granice natury. Uwagi dotyczące tych pierwszych poprzedziło ustalenie, zgodnie z którym nauka (science) jest charakteryzo­wana nie ze względu na treść wiedzy, której dostarcza, lecz ze względu na stosowaną metodę prowadzącą do jej uzyskania. Granice tak rozumianej nauki są wyznaczone przez dwa typy transcendencji: mocnej i słabej. Transcenden­cja pierwszego typu wiąże się ze sferą bytów niedostępnych poznaniu, wyko­rzystującemu naukowe metody badawcze, a transcendencja drugiego z nich z wyborem perspektywy badawczej, z której punktu widzenia określona sfera bytów jest niepoznawalna. Autor stawia i uzasadnia tezę, że celem uczonych jest przesuwanie granic nauki, lecz nie ich przekraczanie. Analizując granice natury, zwraca uwagę, że kategoria natury stanowiła podstawę wyodrębniania i wartościowania porządku naturalnego w odniesieniu do wielu dziedzin rze­czywistości, a jej normatywny charakter powodował, że stanowiła także od­niesienie do oceny rozmaitych rodzajów ludzkiej aktywności. Choć przydat­ność klasycznego pojęcia natury jest współcześnie kwestionowana, to katego­ria ta jest ciągle użyteczna w dociekaniach z zakresu metafizyki, antropologii kulturowej i etyki. Wróblewski wymienił i krótko omówił podstawowe zagad­nienia, dla których kategoria natury pełni ciągle centralną funkcję i w kontek­ście których pojawia się problem jej granic. Elżbieta Kałuszyńska w swoim wprowadzeniu do dyskusji traktowała pojęcie natura jako synonim pojęcia rzeczywistość i przyjęła, że granice rzeczywistości wyznacza nauka, co powo­duje, że granice nauki warunkują granice rzeczywistości, a przynajmniej gra­nice tej rzeczywistości, która jest dostępna w procesie poznawania świata. Autorka postawiła tezę, że granice nauki są przede wszystkim jej granicami metodologicznymi, a przesuwając te granice, przesuwamy granice natury (rze­czywistości). Kałuszyńska argumentowała na rzecz tej tezy, podając liczne przykłady z fizyki współczesnej, na której gruncie formułuje się różne śmiałe koncepcje teoretyczne, które jednakże nie zawsze mają wystarczające po­twierdzenie empiryczne.

Nie wydaje się możliwe, aby w trakcie dyskusji niezwykle szerokiego tytuło­wego zagadnienia panelu można było się chociażby przybliżyć do udzielenia odpowiedzi na pytanie o granice natury i granice nauki. Jednakże osoby, które przygotowały głosy wprowadzające do dyskusji panelowej, choć wychodziły z odmiennych założeń dotyczących rozumienia kluczowych pojęć, za których pomocą jej tematyka została sformułowana, uświadomili uczestnikom panelu, jak bardzo jest ona ważna nie tylko w kontekście prowadzonych sporów filozoficznych, lecz także ze względu na jej liczne praktyczne konsekwencje.

Cytowanie

Zeidler, Paweł. 2017. Panel: Granice natury – granice nauki. Wprowadzenie. „Roczniki Filozoficzne” 65, 1: 131-134, DOI: 10.18290/rf.2017.65.1-7

Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie – Paweł Zeidler

Pre-aksjologiczny aspekt granic natury: czy istnieją działania (nie)naturalne? – Grzegorz Bugajak

Granice czy ograniczenia w nauce – Janusz Mączka

Granice natury – granice nauki; granice i ograniczenia nauki – Zygmunt Hajduk

Granice nauki – Zbigniew Wróblewski

Granice natury, granice nauki – Elżbieta Kałuszyńska

Granice natury – granice nauki. Panel dyskusyjny podczas X Polskiego Zjazdu Filozoficznego

Zapraszam na

Andrzej Zykubek

Andrzej Zykubek, biolog i filozof, nauczyciel i miłośnik filozofii przyrody, dyskutujący ewolucjonista, zainteresowany genezą życia i umysłu poszukiwacz zatrudniony w Katedrze Filozofii Nauk Przyrodniczych KUL. Sympatyk torfowisk, rowerów i górskich wędrówek, wypraw kajakowych i bardzo dobrej muzyki.
Wieloletni Członek Komitetu Organizacyjnego i organizator Lubelskiego Festiwalu Nauki, a także wielu konferencji naukowych, wykładów i warsztatów. Prowadzi kilka stron www i serwisów społecznościowych, m.in. Wydziału Filozofii KUL i kognitywistyki KUL.
Wbrew pseudonimowi nadanemu mu przez studentów lubi innych przedstawicieli gatunku Homo sapiens sapiens.
Zapraszam na

5 thoughts on “Panel: Granice Natury – Granice Nauki. Wprowadzenie – Paweł Zeidler

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *