Między materializmem a dualizmem: panpsychizm jako metastanowisko w filozofii umysłu

Nakładem Wydawnictwa Universitas ukazała się monografia Między materializmem a dualizmem: panpsychizm jako metastanowisko w filozofii umysłu autorstwa dra Artura Koseckiego z Instytutu Filozofii i Kognitywistyki US.

Publikacja rozważa problem czy panpsychizm należy rozumieć jako samodzielną, konkurencyjną teorię metafizyczną, czy raczej jako pojęciową ramę porządkującą współczesne spory o relację między umysłem a ciałem. Autor prowadzi czytelnika od historycznych źródeł panpsychizmu po najnowsze debaty w filozofii umysłu, pokazując, że zasadniczymi punktami sporu pozostają świadomość fenomenalna, sprawczość zdarzeń mentalnych oraz problem wyjaśnienia miejsca umysłu w świecie przyrody.

Panpsychizm w ujęciu Artura Koseckiego to nie konkurencyjna teoria metafizyczna, lecz pojęciowa rama analizy sporu dotyczącego problemu relacji umysł–ciało. Autor pokazuje, że rdzeniem tej polemiki są zagadnienia świadomości fenomenalnej i sprawczości zdarzeń mentalnych oraz wyjaśnia, dlaczego ani materializm, ani dualizm nie udzielają w pełni satysfakcjonującej odpowiedzi w tych obszarach. Perspektywa metastanowiska odsłania podobieństwa między niestandardowym fizykalizmem, dualizmem, idealizmem, teorią podwójnego aspektu oraz innymi stanowiskami proponującymi rozwiązania problemu psychofizycznego, a zarazem przesuwa ciężar dyskusji na problem składania. Książka łączy zarys historyczny ze współczesną rekonstrukcją stanowisk m.in. A.N. Whiteheada, C. Hartshorne’a, D.R. Griffina, T. Nagela, D. Chalmersa, G. Strawsona i T.L.S. Sprigge’a, oferując narzędzia porównawcze i nowe kierunki badań.

Omawiane opracowanie stanowi od strony treści istotny krok w kierunku systematycznego ujęcia panpsychizmu jako metastanowiska i rzuca nowe światło na współczesne debaty w filozofii umysłu, przyczyniając się do ich dalszego rozwoju. Od strony metodologicznej książka odpowiada standardom filozofii analitycznej. Używane pojęcia są jasno oraz jednoznacznie zdefiniowane.

Z recenzji prof. dr. hab. Józefa Bremera

[Książka] zawiera oryginalną tezę, dyskutuje problem aktualnie obchodzący filozofów, psychologów, wszystkich zainteresowanych naturą ludzkiego umysłu i świadomością. Opiera się na rozległej erudycji, rysując zarówno historyczną, jak i współczesną panoramę poglądów na temat panpsychizmu. Napisana jest dobrym, jasnym stylem.

Z recenzji prof. dr. hab. Roberta Piłata

Między materializmem a dualizmem: panpsychizm jako metastanowisko w filozofii umysłu
Artur Kosecki
ISBN 978-83-242-4258-0
ISBN E-book 978-83-242-6942-6
Rok wydania 2026
Liczba stron 276

Spis treści

WSTĘP

Rozdział 1. Miejsce panpsychizmu w historii filozofii

1.1. Panpsychizm: panorama historyczna
1.2. Panpsychizm a inne koncepcje metafizyczne
1.3. Podsumowanie

Rozdział 2. Problem umysł–ciało: fizykalizm, materializm, dualizm a panpsychizm

2.1. Materializm i dualizm: panorama stanowisk
2.1.1. Behawioryzm metodologiczny i behawioryzm logiczny
2.1.2. Fizykalizm
2.1.2.1. Teoria identyczności typów
2.1.2.2. Funkcjonalizm i monizm anomalny
2.1.2.3. Teoria identyczności egzemplarzy
2.1.3. Standardowy materializm: definicja
2.1.4. Nieredukcyjna opozycja: luka epistemiczna i luka eksplanacyjna
2.1.4.1. Argumenty modalne
2.1.5. Dualizmy: substancjalny i własności
2.1.6. Standardowy dualizm: definicja
2.2. Problem umysł–ciało: dylemat
2.3. Standardowy panpsychizm jako alternatywa dla standardowego materializmu i dualizmu
2.4. Podsumowanie

Rozdział 3. Argumenty za panpsychizmem

3.1. Argument z wewnętrznej natury
3.2. Argument przeciwko teoriom opartym na koncepcji emergencji
3.3. Argument z ciągłości
3.4. Argument heglowski
3.5. Podsumowanie

Rozdział 4. Panpsychizm jako metastanowisko: ramy pojęciowe

4.1. Panpsychizm jako metastanowisko a problem umysł–ciało
4.2. Problem składania
4.2.1. Problem składania jako metaproblem
4.3. Wyjaśnienie oddolne i problem składania
4.4. Podsumowanie

Rozdział 5. Panpsychizm jako metastanowisko we współczesnej filozofii

5.1. Filozofia przyrody: panpsychizm, psychikalizm i paneksperiencjalizm
5.1.1. Alfred North Whitehead: panpsychizm jako metastanowisko
5.1.1.1. Filozofia organizmu a filozofia umysłu Whiteheada
5.1.2. Charles Hartshorne: psychikalizm
5.1.2.1. Psychikalizm a panpsychizm jako metastanowisko
5.1.3. Problem składania: psychikalizm Hartshorne’a i filozofia umysłu Whiteheada
5.1.4. David Ray Griffin: paneksperiencjalizm
5.1.4.1. Paneksperiencjalizm fizykalistyczny
5.1.4.2. Paneksperiencjalizm fizykalistyczny: trudny problem świadomości
5.1.5. Metafizyka Whiteheada, Hartshorne’a, Griffina a problem umysł–ciało
5.2. Thomas Nagel: panpsychizm, teoria podwójnego aspektu i monizm neutralny
5.2.1. Panpsychizm w ujęciu Nagela: przesłanki za panpsychizmem
5.2.2. Świadomość fenomenalna: problem umysł–ciało po Saulu Kripkem…
5.2.3. Między monizmem neutralnym a panpsychizmem: miejsce umysłu w kosmosie
5.2.3.1. Sam Coleman i Leopold Stubenberg: interpretacje filozofii umysłu Nagela
5.2.4. Filozofia umysłu Nagela a problem umysł–ciało
5.3. David Chalmers: panpsychizm i dualizm naturalistyczny
5.3.1. Trudny i łatwy problem dotyczący świadomości: zasada dwuaspektowości
5.3.2. Dualizm naturalistyczny: założenia
5.3.3. Dualizm naturalistyczny: panpsychizm i panprotopsychizm
5.3.4. Panpsychizm: konstytutywny, niekonstytutywny oraz russellowski
5.3.5. Panpsychizm: mikroidealizm i idealizm w wersji „kosmicznej”
5.3.6. Filozofia umysłu Chalmersa a problem umysł–ciało
5.4. Galen Strawson: niestandardowy fizykalizm
5.4.1. Krytyka neobehawioryzmu i późnej filozofii Wittgensteina
5.4.2. „Realny” materializm i panpsychizm
5.4.3. Fizykalistyczny panpsychizm
5.4.4. Filozofia umysłu Strawsona a problem umysł–ciało
5.5. Timothy L.S. Sprigge: idealizm i panpsychizm
5.5.1. Idealizm
5.5.2. Idealistyczny panpsychizm: jaka wersja?
5.5.3. Metafizyka Sprigge’a a problem umysł–ciało

Rozdział 6. Panpsychizm jako metastanowisko: dalsze perspektywy

6.1. Panpsychizm jako metastanowisko a rozwiązanie problemu umysł–ciało
6.2. Problem umysł–ciało a problem składania
6.3. Fizyka: ograniczenia
6.4. Podsumowanie: dalsze perspektywy badawcze

ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SUMMARY
INDEKS NAZWISK

Artur Kosecki – filozof, adiunkt w Instytucie Filozofii i Kognitywistyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Zajmuje się filozofią umysłu i metafizyką, metodologią filozofii oraz historią wczesnej filozofii analitycznej; łączy perspektywę historyczno-analityczną z problematyką współczesnych debat, zwłaszcza wokół panpsychizmu i inżynierii pojęciowej. Kierował grantem NCN PRELUDIUM (2017–2019), poświęconym metodzie parafrazy w sporach ontologicznych. Odbył staż badawczy na University of Aberdeen, finansowany przez The Bednarowski Trust (maj–czerwiec 2023). Publikował m.in. w czasopismach: „Theoria”, „Organon F”, „Kriterion”, „Phenomenology and Mind”, a także w „Filozofii Nauki” i „Rocznikach Filozoficznych”.