Poznawanie przyrody i filozofia. Wybrane zagadnienia filozofii przyrody i filozofii przyrodoznawstwa

Niniejsza publikacja zarówno pod względem merytorycznym, jak i sposobu filozofowania […] zawiera przegląd tematów badań prowadzonych aktualnie przez obecnych oraz emerytowanych, choć nadal aktywnych naukowo, pracowników Katedry Filozofii Przyrody Instytutu Filozofii UKSW w Warszawie, będącej spadko­bierczynią Sekcji Filozofii Przyrody UKSW, funkcjonującej do 2019 roku. Autorzy opublikowanych opracowań uczestniczą w regularnych spotkaniach naukowych, organizowanych w ramach działalności Katedry Filozofii Przyrody, w trakcie których są prezentowane i poddawane dyskusji wyniki prowadzonych przez nich badań. To właśnie z tych prezentacji i dyskusji zrodził się pomysł niniejszej publikacji, której celem jest przedstawienie panoramy zagadnień podejmowanych aktualnie przez uczestników wspomnianych spotkań.

Poszczególne rozdziały poświęcone zostały rozmaitym tematom z zakresu filozofii przyrodoznawstwa i filozofii przyrody, ujętym zarówno w perspektywie badań historycznych, jak i przedmiotowych. Ich wspólnym mianownikiem jest poszukiwanie i ukazywanie związków, zachodzących między dawnym oraz współczesnym przyrodoznawstwem a filozofią. Autorzy opracowań są przekonani, że wobec rozwoju nauk przyrodniczych istnieje potrzeba wskazy­wania na ich wieloraki związek z filozofią oraz podkreślania nieredukowalnej obecności problematyki filozoficznej w badaniach naukowych. Wciąż bowiem w powszechnej świadomości zwłaszcza młodych przyrodników utrwala się przekonanie, że nauka to coś, co obywa się bez jakiejkolwiek filozofii. Wyka­zywanie i opisywanie związków, występujących między przyrodoznawstwem i filozofią, ma więc na celu zarówno troskę o poprawne rozumienie samego przyrodoznawstwa, jak i podjęcie zagadnień metodologicznych i ontologicznych, wynikających z poznania naukowego. […] Zebrane w książce opracowania dają wgląd w kierunki rozważań prowadzonych na gruncie obu tych dyscyplin i uzmysławiają wielość, złożoność, doniosłość i atrakcyjność problematyki, ujawniającej się na styku naukowo-przyrodniczego poznawania przyrody oraz dążenia do dogłębnego i całościowego jej zrozumienia na gruncie filozofii.

SZCZEGÓŁOWY SPIS TREŚCI

Wstęp    13

Dariusz Kucharski
Inspiracje teologiczne newtonowskiej koncepcji przestrzeni .

• Wpływ poglądów Henry’ego More’a    17
• Streszczenie     18
• Summary    18
• Wprowadzenie  19
• Problem obecności Boga w świecie  22
• Problem języka teologicznego  23
• Stanowisko Henry’ego More’a  25
• Relacja Boga i przestrzeni w ujęciu Newtona  39
• Przestrzeń jako sensorium Boga  43
• Zakończenie 50
• Bibliografia    51

Adam Świeżyński
Metafizyczne wątki argumentacji Heinricha Wilhelma Olbersa na temat zagadki „ciemnego nieba”    55

• Streszczenie     56
• Summary   56
• Wprowadzenie  57
• Zagadka „ciemnego nieba” i pierwsze próby jej rozwiązania  60
• Propozycja rozwiązania paradoksu fotometrycznego, sformułowana przez Olbersa    71
• Argumentacja metafizyczna i jej znaczenie  79
• Zakończenie  87
• Bibliografia    90

Michał Wagner
Wpływ teologii naturalnej Williama Paley’a na poglądy Karola Darwina    95

• Streszczenie     96
• Summary    97
• Wstęp  98
• Pytania i hipoteza badawcza  100
• Darwin jako „ostatni teolog naturalny”  106
• Główne tezy teologii naturalnej Williama Paley’a  111
• „Odpowiedź” Karola Darwina  117
  • Teoria maszyny  118
  • Stałość praw przyrody    121
  • Harmonia przyrody     124
  • Odpowiedź na krytykę „transmutacjonizmu”  126
• Zestawienia poglądów Paley’a i Darwina  130
• Podsumowanie  137
• Bibliografia    139

Anna Lemańska
Przyroda a matematyka     143

• Streszczenie     144
• Summary   144
• Wprowadzenie  145
• Uwagi metodologiczne  149
• Zagadnienie matematyczności przyrody  152
• Zamiast zakończenia  166
• Bibliografia    169

Janina Buczkowska
Pytania dotyczące realizmu naukowego w kontekście rozwoju nauk przyrodniczych    173

• Streszczenie     174
• Summary    174
• Wstęp  176
• Podstawowe tezy realizmu naukowego  178
• Argument Hilarego Putnama z sukcesu nauki na rzecz realizmu naukowego i jego krytyka    180
• Główne odpowiedzi realizmu naukowego na fakt   zmian teorii w   nauce    182
• Sukces eksplanacyjny jako argument na rzecz realizmu naukowego  186
• Założenia realizmu naukowego a koncepcja teorii naukowych  192
• Problem reprezentacji systemów empirycznych w modelach teorii  195
• Idealizacja w nauce jako wyzwanie dla realizmu naukowego    198
• Realizm perspektywiczny Ronalda Giere’a jako propozycja rozwiązania problemu idealizacji    203
• Zakończenie  211
• Bibliografia    215

Anna Latawiec
Informacyjna natura bytów ożywionych     219

• Streszczenie     220
• Summary    220
• Wprowadzenie  221
• Pojęcie informacji  222
• Istota komunikacji 226
• Poszukiwanie istoty życia  227
• Informacja biologiczna  229
• Przykład komunikacji u zwierząt  233
• Komunikacja u roślin  235
• Podsumowanie  239
• Bibliografia    240

Michał Latawiec
Wybrane aspekty filozoficzne ochrony przyrody    243

• Streszczenie     244
• Summary   244
• Uwagi wstępne  245
• Miejsce człowieka w ochronie przyrody  246
• Zmieniający się przedmiot ochrony  250
• Relacja człowiek – przyroda  253
• Wartość przyrody 256
• Rozwój techniczny a odpowiedzialność  260
• Aspekty etyczne ochrony przyrody 264
• Zagadnienie zmienności układów przyrodniczych i zmienności oceny działań na rzecz ochrony przyrody   266
• Zamiast zakończenia  272
• Bibliografia    273

Wstęp

Historycznie, aż do czasów nowożytnych, przez to, co dziś określa się mia­nem filozofii przyrody, rozumiano namysł nad światem fizycznym, tworzący ogół naukowego spojrzenia na przyrodę. Obecnie filozofia przyrody wykracza poza zakres badań współczesnych nauk przyrodniczych ze względu na sta­wiane pytania i na niemożność zastosowania właściwych tym naukom metod w poszukiwaniu skutecznej odpowiedzi na te pytania. Jednak sama filozofia przyrody bywa pojmowana różnorodnie. Na terenie koncepcji klasycznej filozofia przyrody najczęściej jest określana jako filozofia bytu materialnego i traktowana bądź jako wyspecjalizowany dział metafizyki, bądź jako odrębna nauka filozoficzna (autonomiczna filozofia przyrody). Istnieje także rozumienie filozofii przyrody jako tzw. filozofii w nauce oraz jako filozofii praktycznej, bliskiej ekofilozofii^[1].

Z kolei filozofia przyrodoznawstwa, zwana także filozofią nauk przyrodni­czych, to dział filozofii zajmujący się szeroko rozumianą metodologią i teorią poznania tych nauk, ich fenomenem oraz znaczeniem dla obrazu świata, a niekiedy także relacjami między naukami przyrodniczymi i teologią. Zatem mimo odrębnych przedmiotów zainteresowania (filozofia przyrody zajmuje się przyrodą, zaś filozofia przyrodoznawstwa – naukami przyrodniczymi) tym, co łączy filozofię przyrody i filozofię przyrodoznawstwa, jest filozoficzna metoda prowadzenia badań oraz ich ścisły związek z ustaleniami nauk przyrodniczych.

Problematyka z zakresu filozofii przyrody i filozofii przyrodoznawstwa stanowiła przedmiot badań pracowników Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej (WFCh) od początku jego istnienia, najpierw w ramach Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (ATK), a następnie Uniwersytetu Kardynała Stefa­na Wyszyńskiego w Warszawie (UKSW). Do nieżyjących już pracowników WFCh, którzy zajmowali się zagadnieniami filozofii przyrody i filozofii przy­rodoznawstwa, należą: Kazimierz Kłósak^[2], Szczepan W. Ślaga^[3], Kazimierz Kloskowski^[4], Józef Marceli Dołęga^[5], Mieczysław Lubański^[6] i Grzegorz Bugajak^[7]. Szczególnym miejscem, dedykowanym pracom z tego zakresu tematycznego, była seria wydawnicza pt. Z zagadnień filozofii przyrodoznawstwa i filozofii przyrody^[8]. Wspomniana seria była pomyślana jako forum, na którym mogły spotkać się nauki przyrodnicze i filozofia. W poszczególnych tomach serii ukazywały się artykuły, w których ich autorzy w praktyce realizowali wizję filozofii przyrody, uprawianą w ścisłym powiązaniu z aktualnymi ustaleniami nauk przyrodniczych. W artykułach tych jest również pokazane, w jaki sposób nauki przyrodnicze mogą pomagać filozofowi w stawianiu i rozwiązywaniu problemów. W serii ukazywały się także wybrane prace magisterskie i dok­torskie studentów i pracowników WFCh. Dokumentuje ona zatem w pewnym zakresie badania podejmowane w obszarze filozofii przyrody i filozofii przy­rodoznawstwa w ATK, a następnie na UKSW^[9].

Niniejsza publikacja zarówno pod względem merytorycznym, jak i sposobu filozofowania nawiązuje do wspomnianej serii i stanowi jej kontynuację, gdyż zawiera przegląd tematów badań prowadzonych aktualnie przez obecnych oraz emerytowanych, choć nadal aktywnych naukowo, pracowników Katedry Filozofii Przyrody Instytutu Filozofii UKSW w Warszawie, będącej spadko­bierczynią Sekcji Filozofii Przyrody UKSW, funkcjonującej do 2019 roku^[10]. Autorzy opublikowanych opracowań uczestniczą w regularnych spotkaniach naukowych, organizowanych w ramach działalności Katedry Filozofii Przyrody, w trakcie których są prezentowane i poddawane dyskusji wyniki prowadzonych przez nich badań. To właśnie z tych prezentacji i dyskusji zrodził się pomysł niniejszej publikacji, której celem jest przedstawienie panoramy zagadnień podejmowanych aktualnie przez uczestników wspomnianych spotkań.

Poszczególne rozdziały poświęcone zostały rozmaitym tematom z zakresu filozofii przyrodoznawstwa i filozofii przyrody, ujętym zarówno w perspektywie badań historycznych, jak i przedmiotowych. Ich wspólnym mianownikiem jest poszukiwanie i ukazywanie związków, zachodzących między dawnym oraz współczesnym przyrodoznawstwem a filozofią. Autorzy opracowań są przekonani, że wobec rozwoju nauk przyrodniczych istnieje potrzeba wskazy­wania na ich wieloraki związek z filozofią oraz podkreślania nieredukowalnej obecności problematyki filozoficznej w badaniach naukowych. Wciąż bowiem w powszechnej świadomości zwłaszcza młodych przyrodników utrwala się przekonanie, że nauka to coś, co obywa się bez jakiejkolwiek filozofii. Wyka­zywanie i opisywanie związków, występujących między przyrodoznawstwem i filozofią, ma więc na celu zarówno troskę o poprawne rozumienie samego przyrodoznawstwa, jak i podjęcie zagadnień metodologicznych i ontologicz- nych, wynikających z poznania naukowego.

Autorzy opracowań nie ograniczyli się jedynie do zreferowania stanu badań na dany temat, ale zaproponowali własne rozwiązania, rozwinięcia i interpretacje zaprezentowanej problematyki. Dlatego można powiedzieć, że opublikowane teksty zawierają także oryginalne wyniki przeprowadzonych przez nich po­szukiwań i namysłu nad pytaniami filozoficznymi, które były i aktualnie są stawiane w filozofii przyrody oraz w filozofii nauk przyrodniczych. Tematyka badań prowadzonych przez autorów i zaprezentowane ustalenia koncentrują się wokół następujących zagadnień: (1) historia filozofii przyrody i filozofii nauk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju fizyki, kosmologii i idei ewolucji biologicznej oraz kontekstu relacji nauka – religia; (2) ontologia przyrody i metodologia nauk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia matematyczności przyrody oraz dyskusji między realizmem i an- tyrealizmem w kwestii statusu poznania naukowego; (3) filozofia przyrody ożywionej ze szczególnym uwzględnieniem problematyki teorii informacji biologicznej oraz filozoficznych aspektów ochrony środowiska. Jest to oczywiście jedynie fragment całości badań realizowanych obecnie w Katedrze Filozofii Przyrody UKSW, a także wycinek problematyki z zakresu filozofii przyrody i filozofii przyrodoznawstwa w ogóle. Jednak zebrane w książce opracowania dają wgląd w kierunki rozważań prowadzonych na gruncie obu tych dyscyplin i uzmysławiają wielość, złożoność, doniosłość i atrakcyjność problematyki, ujawniającej się na styku naukowo-przyrodniczego poznawania przyrody oraz dążenia do dogłębnego i całościowego jej zrozumienia na gruncie filozofii.

Autorzy

[1] Zob. Lemańska, A. (2002). Filozofia przyrody. W: J. M. Dołęga (red.), Od kosmologii do ekofilozofii (Episteme, tom 22), 15-102. Wydawnictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko.

[2]  Zob. Lemańska, A., Olszewski, A., Świeżyński, A., Trombik, K. (2020). Kazimierz Kłósak (Polska Filozofia Chrześcijańska XX wieku, tom 4). Wydawnictwo Naukowe Akademii Igna- tianum, Kraków.

[3]  Zob. Kloskowski, K. (1996). Poglądy filozoficzne profesora Szczepana Witolda Ślagi. Studia Philosophiae Christianae 32(1), 11-36.

[4]  Zob. Bugajak, G., Latawiec, A., Lemańska, A., Świeżyński, A. (2019). Kazimierz Kloskowski (Polska Filozofia Chrześcijańska XX wieku, tom 3). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, Kraków 2019.

[5]  Zob. Sokołowski, J. (red.). (2010). Ks. Józef Marceli Dołęga – pokorny uczony, człowiek o wielkim sercu (Episteme, tom 100). Wydawnictwo UKSW, Warszawa.

[6]  Zob. Buczkowska, J., Lemańska, A., Latawiec, A., Latawiec, M., Świeżyński, A., Wagner, M. (2022). Mieczysław Lubański (Polska Filozofia Chrześcijańska XX wieku, tom 14). Wydawnictwo Naukowe UKSW – Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, Warszawa – Kraków.

[7]  Zob. Lemańska, A. (2020). W poszukiwaniu przyrodniczego, filozoficznego i teologicznego obrazu Wszechświata. Sylwetka naukowa księdza Grzegorza Bugajaka. Studia Philosophiae Christianae 56(4), 53-84.

[8]  Pierwszy tom tej serii ukazał się w roku 1976, a łącznie wydano 20 tomów (ostatni w roku 2011).

[9]  Zob. więcej: https://sites.google.com/view/kfp-uksw/serie-wydawnicze-publication-series/ zzfpinp?authuser=0.

[10] Zob. Świeżyński, A. (2023). Sprawozdanie z działalności naukowej Katedry Filozofii Przyrody w Instytucie Filozofii UKSW w Warszawie w latach 2019-2022. Studia Philosophiae Christianae 59(1), 167-183.