Eksperymenty myślowe. Jak testujemy rzeczywistość?

Czy możemy odkrywać nowe prawdy o świecie, nie wychodząc poza własny umysł? Czy myślenie rozpoczynające się od „Jeśli” lub „Co by było, gdyby” może dostarczać nam wiedzy równie wiarygodnej jak empiryczne badania?

Eksperymenty myślowe od wieków pomagają filozofom i naukow­com w ich pracy badawczej – od Platona i Galileusza po współcze­sną fizykę i naukę o świadomości. Niektóre z nich zmieniły oblicze nauki, inne zaś obnażyły granice ludzkiej intuicji.

Niniejsza książka to przewodnik po świecie eksperymentowa­nia w myślach. Autor bada mechanizmy poznawcze stojące za tą praktyką, analizuje jej historię oraz znaczenie dla naszego rozu­mienia rzeczywistości. To lektura nie tylko dla tych, którzy chcą zrozumieć, jak myślimy o świecie, ale także dla tych, którzy nie chcą pobłądzić we własnym umyśle.

Michał Wyrwa — doktor nauk spo­łecznych, kognitywista i filozof. Starszy wykładowca na Wydziale Psychologii i Kognitywistyki Uniwersytetu im. Ada­ma Mickiewicza w Poznaniu. Jego zain­teresowania badawcze koncentrują się na filozoficznych i kognitywistycznych aspektach świadomości, w tym na fe­nomenalnym charakterze życia umy­słowego, metaproblemie świadomości i sposobach, w jaki intuicyjne rozu­mienie świadomości kształtuje nasze sądy moralne i społeczne. Zajmuje się także etyczno-poznawczymi konsekwencjami upowszechniania tech­nologii sztucznej inteligencji w edukacji.

Spis treści

• Wprowadzenie  |  7
• Eksperyment myślowy jako działanie poznawcze | 11
  • Warunki wyobrażania jako eksperymentowania |  13
  • Przekonujące działania: przykłady historyczne | 15
  • Podsumowanie | 22
• Eksperymentowanie w świecie i w myślach |  23
  • Empiryzm bez pomiaru i kreślenie sytuacji wyjątkowej |   |  23
  • Sytuacja wyjątkowa w eksperymencie myślowym ze spadkiem
  • swobodnym Galileusza  |  25
  • Rola eksperymentów myślowych w nauce XIX i XX wieku  |  27
  • Współczesne kategoryzacje eksperymentów myślowych   |  31
  • Światy literackie jako eksperymenty myślowe |  34
  • Podsumowanie |  36
  • Wyobraźnia: myślenie o tym, co nieobecne  |  39
• Wyobraźnia percepcyjna a pojęciowa |  40
  • Funkcjonalne ujęcie wyobraźni |  42
  • Neuronalne podstawy funkcjonalnie rozumianej wyobraźni  |  44
    • Sieć domyślna i jej podsystemy |  44
    • Badania przypadków: afantazja, amnezja, demencja   |  46
    • Wartość wyobraźni  |  47
  • Myślenie warunkowe |  49
  • Granice wyobraźni |  52
    • Spójność jako warunek wyobrażalności |  52
    • Pojmowalność i jej gradacje |  54
  • Podsumowanie |  55
• Mechanizm poznawczy eksperymentu myślowego |  57
  • Modele mentalne |  59
  • Co wyróżnia eksperymenty myślowe jako modele mentalne?  |  64
  • Podsumowanie |  66
• Wiarygodność eksperymentów myślowych a intuicja |  67
  • Kreślenie możliwej sytuacji |  70
  • Treściowy związek |  74
  • Struktura wnioskowania w eksperymencie |  76
  • Wiarygodność intuicji |  80
  • Podsumowanie |  88
• Studium filozoficznych zombie |  91
  • Fizykalizm a trudny problem świadomości |  92
  • Eksperyment myślowy z zombie |  95
  • Zastrzeżenia co do pojmowalności zombie |  99
    • Słownik i przekonania a częściowy zombie |  99
    • Zombie niczego nie brakuje |  102
  • Jeśli nawet pojmowalne, to i tak niemożliwe |  107
  • Przydatność eksperymentu myślowego z zombie |  110
• Zakończenie  |  113
• Bibliografia  |  115

Wprowadzenie

Większość z nas zgodzi się, że przy planowaniu działań warto polegać na solidnych podstawach, takich jak opinie ekspertów, własne doświadczenie czy społecznie wypracowane normy. Szczególnie cenimy sobie wiarygodność postępowania naukowego, testując hipotezy za pomocą eksperymentów. Eks­peryment naukowy jest działaniem specyficznym, bo obwarowanym ścisłą metodologią postępowania. Jednak nauka (przyrodoznawcza i ścisła, science) to nie tylko eksperymenty empiryczne. Żaden eksperyment nie uzasadnia bez­pośrednio kolejnego. Namysł teoretyczny jest niezbędny, aby zadawać wła­ściwe pytania i interpretować wyniki. Bez teorii nie byłoby postępu w nauce.

Obraz filozofii jako czysto fotelowych rozważań jest podobnym uprosz­czeniem. Czysto teoretyczna filozofia oczywiście dalej istnieje, ale dla celów filozoficznych przeprowadza się również badania empiryczne. W ostatnich latach na popularności zyskał program takiej właśnie filozofii eksperymen­talnej i bynajmniej nie jest to pomysł całkiem nowy. Już w pierwszej połowie XX wieku, wychowany w neopozytywistycznej tradycji Koła Wiedeńskie­go Arne Nfess (1938) „filozofią eksperymentalną” nazywał swoje ankieto­we badania semantyki (znaczeń) języka potocznego (zob. Chapman, 2017). Dziś filozofia eksperymentalna to dynamicznie rozwijający się obszar badaw­czy, budujący mosty między filozofią a psychologią i innymi naukami, obej­mujący tysiące artykułów w prestiżowych czasopismach, udowadniających, że można wykorzystać metody empiryczne do analizy tez filozoficznych^[1]. Rozróżnienie naukowca od filozofa jest zresztą względnie nowe, wykrystali­zowało się dopiero w XIX wieku (Ross, 1962). Współczesną naukę możemy  wręcz traktować jako zaawansowaną formę filozofii naturalnej, podlegającej ścisłym standardom metodologicznym.

Książka ta jest próbą opisania pewnego systematycznego sposobu myśle­nia, charakterystycznego tak dla filozofów, naukowców, jak i ludzi niezwią- zanych z akademią – eksperymentowania w myślach. Osoby zainteresowane historią nauki, filozofią czy kognitywistyką znają zapewne co najmniej kilka przykładów, jak zwykł je nazywać Daniel Dennett (2015), dźwigni wyobraź­ni. Kanoniczny dla nowożytnej filozofii proces wątpienia zawarty w Medy­tacjach Kartezjusza jest typowo filozoficznym eksperymentem myślowym. Wchodząc zaś w świat kognitywistyki, także zaznajamiamy się z ekspery­mentami myślowymi o filozoficznym rodowodzie: o neurobiolog Mary, któ­ra wychowana w czarno-białym środowisku nie doświadczyła nigdy koloru, zombie i chińskim pokoju. Sama praktyka eksperymentowania myślowego znana jest od starożytności i choć ma duże znaczenie dla rozwoju nauk, obec­na jest nawet w popkulturze, chociażby w postaci figury kota Schrodingera. Jest działaniem przydatnym wszędzie tam, gdzie chcemy zrozumieć czyjeś argumenty, przekonać innych lub przeanalizować pewne sytuacje bez bezpo­średniego w nich uczestnictwa. Stąd też często stosuje się je w szeroko poję­tej edukacji (np. Stephens i Clement, 2012).

Praktyka eksperymentów myślowych bazuje na wyobraźni, pozwala wyciągać wnioski z opisu wyjątkowych, zaskakujących przypadków. I choć w ostatnich latach myślenie opierające się na rozważaniu konsekwencji takich przypadków i w ogóle wszelkie czysto fotelowe rozważania są krytykowane tak w dyskusji akademickiej (np. Machery, 2017; Suhler, 2019), jak i w obrę­bie sfery publicznej przez popularyzatorów nauki i znanych intelektualistów (np. Andersen, 2012; Nagel, 2010; Pigliucci, 2014)^[2], to prawidłowo skonstru­owany i przeprowadzony eksperyment myślowy jest nie tylko potężnym narzę­dziem retorycznym. Jak zobaczymy, może mieć też istotną wartość poznawczą.

Współcześnie tematyka ta zajmuje przede wszystkim filozofów. W zasa­dzie wszystkie wydane w ostatnich dwóch dekadach książki o eksperymentach myślowych są ich autorstwa, przykładowo The Routledge Companion to Tho- ught Experiments (Stuart i in., 2018a), Dźwignie wyobraźni i inne narzędzia do myślenia (Dennett, 2015), Epistemic Thought Experiments and Intuitions (Hamdo, 2023), Thought Experiments (Miśćević, 2022) czy Thought Experi- ments, Science, and Theology (Fehige, 2023). Taki stan rzeczy jest o tyle nie­fortunny, że eksperymenty myślowe były i są istotne także dla przedstawicieli innych dyscyplin akademickich. W zasadzie my wszyscy możemy – i najpew­niej zdarza się tak w codziennym życiu – eksperymentować w myślach. Nie jest to hermetyczne narzędzie dostępne tylko dla wybrańców. Dzisiejsze zna­czenie eksperymentów myślowych jest być może dokładnie odwrotne. Wraz z rosnącym zrozumieniem czynników biorących udział w realizowaniu ekspe­rymentów myślowych, mogących skłaniać nas do akceptowania nieuzasadnio­nych twierdzeń, zarazem możemy nabrać większej rezerwy do ich stosowania, jak i docenić ich elegancję w codziennym przekonywaniu siebie nawzajem.

Kilka wątków dominuje w akademickiej dyskusji. Z uwagi na istotną rolę, jaką przynajmniej niektóre eksperymenty myślowe odegrały w historii nauki, często podnoszoną kwestią jest to, czy taka procedura myślenia prowadzi do uzyskania nieposiadanej wcześniej wiedzy. Przecież nie ruszamy się z przy­słowiowego fotela, na ile więc możemy dzięki niej powiedzieć coś nowego

• świecie? Wiele prac dotyczy także aspektów historycznych: Kto, kiedy i gdzie praktykował eksperymenty myślowe jako pierwszy? Które słynne argumen­ty w historii filozofii i nauki faktycznie są eksperymentami myślowymi? Naj­więcej zaś napisano o eksperymentach myślowych, odzierając je z narracji
• analizując ich poprawność jako układów przesłanek i wniosków. W niniej­szej książce odnoszę się również i do tych kwestii.

Oprócz syntezy aktualnego stanu debaty i przedstawienia historii prakty­ki przyglądam się też krytycznie kilku kluczowym pytaniom:

1. Czym eksperyment myślowy różni się od innych form rozumowania i czy etykieta „eksperymentu” w nazwie jest uzasadniona?
2. Jaki jest mechanizm poznawczy eksperymentowania w myślach?
3. Na czym polega rola wyobraźni i intuicji w eksperymentach myślowych?
4. Czy eksperymenty myślowe mogą być wiarygodnym źródłem wiedzy?

Rzeczone eksperymentowanie odbywa się w umyśle, stąd w trakcie poszu­kiwania odpowiedzi na te pytania adekwatne wydaje mi się przyjęcie naturalistycznej perspektywy kognitywistycznej. Pokazuję, że eksperyment myślowy to nie tyle abstrakcyjna konstrukcja filozoficzna, ile szczególny przypadek działania poznawczego opartego na wyobraźni, nakierowanego na lepsze zrozumienie wybranego aspektu rzeczywistości. Treść kolejnych rozdziałów napisano tak, aby była jak najbardziej zrozumiała dla studentów i pozosta­łych czytelników bez dogłębnej znajomości filozofii, psychologii oraz innych nauk poznawczych. Mam nadzieję, że lektura zachęci takie osoby do sięgnię­cia także po bardziej szczegółowe prace, do których liczne odwołania znaleźć można w przypisach. Ci, którzy mają podstawową wiedzę dotyczącą działania ludzkiego umysłu i są otwarci na pojęcia filozoficzne, powinni bez większej trudności odnaleźć się w poruszanej tu tematyce. Jednak niektórych kwe­stii nie sposób nie wypaczyć bez polegania na technicznym żargonie. Mam nadzieję, że i te treści udało się omówić przejrzyście.

Chociaż odnoszę się w książce do historycznych przykładów eksperymen­tów myślowych, nie jest ona wyczerpującym studium historycznym. Uwagi te mają natomiast na celu przybliżyć kontekst i umożliwić lepsze zrozumienie specyfiki eksperymentów myślowych i ich znaczenia dla ludzkiego myślenia oraz poznawania świata^[3].

Książkę rozpoczyna rozdział zarysowujący ideę eksperymentu myślowe­go jako działania poznawczego, w tym jego historyczne korzenie w filozofii europejskiej. W rozdziale 2 wyjaśniam, dlaczego eksperyment myślowy jest eksperymentem, śledząc podobieństwa i różnice pomiędzy obiema formami aktywności poznawczej w odwołaniu do zarówno rozwoju metody ekspery­mentalnej, jak i poglądów naukowców i filozofów na temat ról pełnionych przez eksperymenty myślowe. W rozdziale 3 bronię stanowiska, zgodnie z którym wyobraźnia stanowi bardzo obszerny zbiór aktywności umysłowych. Po jego lekturze powinno być jasne, że nie powinniśmy omijać w analizie eksperymen­tu jego narracji. Rozdział 4 przybliża najpoważniejszą w momencie pisania tej książki propozycję mechanizmu poznawczego wyjaśniającego eksperymen­towanie w myślach: teorię modeli mentalnych. Rozdział 5 dotyczy kryteriów wiarygodności eksperymentów myślowych, roli intuicji i tego, dlaczego i kie­dy powinniśmy jej ufać. Ostatni rozdział jest poświęcony jednemu z najsłyn­niejszych współczesnych eksperymentów myślowych: filozoficznym zombie. Jest to swego rodzaju studium przypadku, którego analiza korzysta z ustaleń wcześniejszych rozdziałów i pozwala lepiej zrozumieć nie tylko złożoność kognitywistycznych problemów naukowych, ale także rolę eksperymentów myślowych na przecięciu myślenia potocznego, naukowego i filozoficznego.

Eksperymenty myślowe nie mają dziś być może dobrej passy, ale gdy je się odczaruje, to jasne jest, że są skutecznym narzędziem poznawczym.

^[1] Rynek publikacyjny filozofii eksperymentalnej do grudnia 2024 roku obejmował ponad 3300 prac w bazie PhilPapers, liczne serie książkowe (jak Oxford Studies in Expe- rimental Philosophy), kompendia (Sytsma i Buckwalter, 2016) oraz podręczniki do pro­jektowania badań dla filozofów (Kornmesser i in., 2024; Sytsma i Livengood, 2015). Bibliometryczną analizę kondycji filozofii eksperymentalnej można znaleźć w pracy Jincai Li i Xiaozhen Zhu (2023).

^[2] O zniekształceniach obrazu nauki i namysłu teoretycznego wśród popularyzato­rów i akademików pisali m.in. Maarten Boudry i Massimo Pigliucci (2018) oraz Jeroen de Ridder i inni (2018).

^[3] Pełniejsze szkice historyczne czytelnik może znaleźć w pracach Roberto Nitschego (2020), Kateriny Ierodiakonou i Sophie Roux (2011b) oraz w pierwszej części pracy pod redakcją Michaela Stuarta i innych (2018a).