Naukoznawstwo. XIX tom w serii Słowniki Społeczne

Ukazał się XIX tom w serii „Słowniki Społeczne” pod tytułem: „Naukoznawstwo” (i angielska wersja: „Science of science”) redagowany przez prof. dr hab. Pawła Kawalca (Katolicki Uniwersytet Lubelski) i dr Jacka Poznańskiego SJ. Opracowanie powstało przede wszystkim dzięki współpracy Redaktorów z Komitetem Naukoznawstwa Polskiej Akademii Nauk.

W tomie zebrano prace uczonych reprezentujących środowiska naukoznawcze, mające wieloletnią tradycję współpracy z Komitetem Naukoznawstwa PAN, m.in. Polska Akademia Nauk (Błażej Skoczeń, Jan Woleński), Polska Akademia Umiejętności (Wojciech Grygiel), Redakcja „Zagadnień Naukoznawstwa” (Urszula Żegleń), Komitet Polityki Naukowej (Dominik Antonowicz), Narodowe Centrum Nauki (Jacek Kuźnicki), EUROREG (Agnieszka Olechnicka), Komitet Etyki w Nauce PAN (Paweł Łuków), Komitet Nauk Filozoficznych PAN (Paweł Kawalec), Polskie Towarzystwo Filozoficzne (Jacek Poznański), Polskie Towarzystwo Ekonomiczne (Ewa Okoń-Horodyńska), Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej (Marek Nahotko), Polska Grupa Narodowa Międzynarodowego Stowarzyszenia Ochrony Własności Intelektualnej (Marcin Trzebiatowski), Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne (Józef Bremer), Polskie Towarzystwo Komunikacji Społecznej (Małgorzata Kowalska-Chrzanowska), Polskie Towarzystwo Socjologiczne (Rafał Wierzchosławski), Polskie Towarzystwo Estetyczne (Anna Kawalec). Tom nie ma ambicji przedstawienia wyczerpującego przeglądu dziejów czy aktualnego stanu badań naukoznawczych w Polsce, ale prezentuje bogate spektrum tych zagadnień w autorskim opracowaniu specjalistów. Słownik ukazuje kompleksowo aktualny stan obszaru badawczego naukoznawstwa, podkreślając potrzebę syntetycznych ujęć nauki, uwzględniających pełną złożoność działalności naukowej i wzajemnych powiązań różnych jej aspektów.

Redakorzy serii: Wit Pasierbek, Bogdan Szlachta

Redaktorzy tomu: Paweł Kawalec, Jacek Poznański

Tom słownika w wersji polskiej do pobrania [PDF]

Spis treści

• Słowo wstępu   |   7
• Wprowadzenie   |   9
• Paweł Kawalec, Jacek Poznański   |   Zarys dziejów badań naukoznawczych w Polsce   |   15
• Jan Woleński   |   Pojęcie nauki   |   35
• Urszula Żegleń   |   Teoria nauki   |   55
• Jacek Poznański   |   Granice nauki   |   77
• Paweł Kawalec   |   Metody badań naukoznawczych   |   91
• Józef Bremer   |   Transdyscyplinarność   |   113
• Jacek Kuźnicki   |   Polityka naukowa w Polsce   |   135
• Ewa Okoń-Horodyńska   |   Polityka innowacyjna   |   155Błażej Skoczeń   |   Ewaluacja działalności naukowej   |   179
• Marcin Trzebiatowski   |   Własność intelektualna w działalności badawczo-rozwojowej   |   203
• Agnieszka Olechnicka   |   Geografia współpracy naukowej   |   227
• Dominik Antonowicz   |   Rady uczelni   |   241
• Jacek Poznański   |   Koncepcje uniwersytetu   |   255
• Paweł Kawalec   |   Modele rozwoju nauki   |   271
• Paweł Łuków   |   Aksjologia nauki   |   289
• Anna Kawalec   |   Antropologia nauki   |   307
• Marek Nahotko   |   Komunikacja naukowa   |   329
• Małgorzata Kowalska-Chrzanowska, Katarzyna Bąkowicz   |   Informacja i dezinformacja naukowa   |   349
• Rafał Paweł Wierzchosławski   |   Nauka w społeczeństwie demokratycznym   |   369
• Wojciech P. Grygiel   |   Katolicka nauka społeczna a naukoznawstwo   |   389
• Wykaz autorów   |   407

Wprowadzenie

Pilna i nieuchronna potrzeba systematycznej refleksji nad nauką oraz świadomego kształtowania jej rozwoju wyrasta z szybkich procesów, nowych zjawisk i kluczowych wyzwań współczesności. Dynamiczny rozwój nauki i technologii (np. biotechnologia, sztuczna inteligencja, fizyka kwantowa czy genetyka) nie tylko zmienia nasze rozumienie świata, ale również wpływa na nasze codzienne życie. Konieczna więc jest refleksja nad kierunkami i skutkami tych zmian – zarówno pozytywnymi, jak i potencjalnie niebezpiecznymi. Osiągnięcia nauki mają bez wątpienia konsekwencje społeczne, kulturowe, polityczne i ekologiczne, do których możemy zaliczyć np. nierówności społeczne, zagrożenia dla prywatności, dezinformację, degradację środowiska czy dylematy etyczne (np. związane z inżynierią genetyczną czy wykorzystaniem sztucznej inteligencji), co wymaga świadomego i odpowiedzialnego podejścia do kierunków rozwoju nauki. Wyzwania społeczne, jak pandemie, kryzysy migracyjne, zagrożenia dla demokracji czy bezpieczeństwa cyfrowego, mają charakter globalny, a ich rozwiązanie wymaga głębokiej refleksji nad tym, jak tę wiedzę stosować, jak łączyć różne dziedziny i jak podejmować decyzje w warunkach niepewności. Rodzą się pytania o to, czy wszystko, co da się odkryć lub skonstruować, powinno zostać zrealizowane? Gdzie przebiegają granice odpowiedzialności naukowca? Jakie wartości powinny przyświecać badaniom naukowym? Te i podobne pytania wymagają pogłębionej refleksji filozoficznej i etycznej. Współcześnie, mimo sukcesów nauki, obserwujemy spadek zaufania do niej w części społeczeństwa, co pokazuje, że potrzebna jest refleksja nad jej komunikowaniem, nad relacją między ekspertami a opinią publiczną oraz nad rolą nauki w demokracji.

Tradycja naukoznawstwa w Polsce – rozumianego szeroko jako zespół dyscyplin zajmujących się refleksją nad nauką – powstała jako odpowiedź na dostrzeganą już w pierwszej połowie XX wieku potrzebę wielowymiarowego, systematycznego i interdyscyplinarnego namysłu nad nauką, jej strukturą, rolą społeczną, metodologią oraz uwarunkowaniami historycznymi i kulturowymi. Ta holistyczna, interdyscyplinarna i systematyczna natura naukoznawstwa sprawia, że stanowi ono bezpośrednią odpowiedź na potrzebę refleksji nad nauką w nowoczesnym społeczeństwie. Nauka bowiem nie jest już wyłącznie działalnością poznawczą, ale potężnym czynnikiem kulturotwórczym, ekonomicznym i politycznym. Zrozumienie jej funkcjonowania, granic, uwarunkowań i wpływu na świat wymaga spojrzenia z wielu perspektyw: historycznej, socjologicznej, filozoficznej, ekonomicznej, prawnej i kulturowej. Polskie naukoznawstwo poprzez rozwijanie tych właśnie perspektyw nie tylko dokumentuje i analizuje procesy rozwoju nauki, ale również umożliwia świadome kształtowanie polityki naukowej, edukacyjnej i innowacyjnej. Jest zatem nie tylko narzędziem poznania, ale również praktycznym instrumentem pozwalającym na orientację w świecie współczesnej nauki i technologii oraz umożliwiającym nakreślanie dróg usprawnienia rozwoju tych obszarów.

Korzeni naukoznawstwa jako systematycznej naukowej refleksji nad nauką można upatrywać w 1916 r., gdy Stanisław Michalski w ramach Kasy im. J. Mianowskiego utworzył Dział Naukowy. Z jego inicjatywy powstało później Koło Naukoznawcze, w którego działalność zaangażował wybitnych uczonych, jak Florian Znaniecki oraz Maria i Stanisław Ossowscy. Ani zainicjowany w 1936 r. rocznik naukoznawczy „Organon”, ani planowany instytut naukoznawczy nie miały jednak szans zrealizować zamierzonych planów ani przed wojną, ani po niej. Mimo licznych trudności polska tradycja naukoznawcza była kontynuowana, głównie za sprawą Tadeusza Kotarbińskiego i jego współpracowników w ramach Polskiej Akademii Nauk, gdzie powołano Komitet Naukoznawstwa, który od 1965 r. wydaje kwartalnik „Zagadnienia Naukoznawstwa”, a także w ramach działalności Instytutu Historii Nauki PAN, łączącego badania historyczne z refleksją nad rozwojem nauki i jej funkcjonowaniem w różnych epokach. Oprócz rdzenia zagadnień z zakresu filozofii i metodologii nauk, kontynuowanych przez uczniów tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej, w tym Tadeusza Kotarbińskiego z jego koncepcją prakseologii, rozwijała się socjologia nauki, inspirowana zarówno klasycznymi pracami zachodnimi (R. Merton, T Kuhn), jak i próbami dostosowania ich do specyfiki polskich realiów, a także refleksja nad nauką w kontekście techniki i kultury, m.in. poprzez prowadzenie badań filozoficznych nad związkiem nauki z technologią, wartościami, etyką i kulturą. Z czasem naukoznawstwo zaczęło obejmować szerokie spektrum zagadnień: badanie struktur organizacyjnych nauki (instytucje, systemy finansowania, polityki naukowe), analizę procesów poznawczych i metodologii naukowej, refleksję nad funkcjami społecznymi nauki (edukacja, innowacje, legitymizacja idei, wpływ na kształt kultury), badania nad relacjami nauki z technologią, przemysłem i kulturą oraz ocenę uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i politycznych, w jakich nauka jest uprawiana i wykorzystywana.

Od początku naukoznawstwo traktowane było w Polsce jako badania interdyscyplinarne i rozumiane szeroko jako zespół dyscyplin badawczych, których przedmiotem jest nauka, ujmowana od strony teoretycznej jako pewien system wiedzy, od strony praktycznej jako zinstytucjonalizowana działalność badawcza oraz jako działalność kulturotwórcza w konkretnych uwarunkowaniach historycznych, społecznych, ekonomicznych, politycznych, prawnych i kulturowych. W takim ujęciu obejmuje ono badanie wytworów poznania naukowego, procesów rozwoju nauki, jej metodologii, struktur organizacyjnych, funkcji społecznych oraz relacji z technologią i kulturą. Kontrastuje to z rozwijaną od kilkunastu lat science of science, zorientowaną przede wszystkim ilościowo i naukometrycznie. Tę specyfikę ukazują zebrane w niniejszym tomie prace uczonych reprezentujących środowiska naukoznawcze, mające wieloletnią tradycję współpracy z Komitetem Naukoznawstwa PAN, m.in. Polska Akademia Nauk (Błażej Skoczeń, Jan Woleński), Polska Akademia Umiejętności (Wojciech Grygiel), Redakcja „Zagadnień Naukoznawstwa” (Urszula Żegleń), Komitet Polityki Naukowej (Dominik Antonowicz), Narodowe Centrum Nauki (Jacek Kuźnicki), EUROREG (Agnieszka Olechnicka), Komitet Etyki w Nauce PAN (Paweł Łuków), Komitet Nauk Filozoficznych PAN (Paweł Kawalec), Polskie Towarzystwo Filozoficzne (Jacek Poznański), Polskie Towarzystwo Ekonomiczne (Ewa Okoń-Horodyńska), Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej (Marek Nahotko), Polska Grupa Narodowa Międzynarodowego Stowarzyszenia Ochrony Własności Intelektualnej (Marcin Trzebiatowski), Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne (Józef Bremer), Polskie Towarzystwo Komunikacji Społecznej (Małgorzata Kowalska-Chrzanowska), Polskie Towarzystwo Socjologiczne (Rafał Wierzchosławski), Polskie Towarzystwo Estetyczne (Anna Kawalec).

Niniejszy tom nie ma ambicji przedstawienia wyczerpującego przeglądu dziejów czy aktualnego stanu badań naukoznawczych w Polsce, ale prezentuje bogate spektrum tych zagadnień w autorskim opracowaniu wybitnych specjalistów. Układają się one w bloki tematyczne odzwierciedlające wielowymiarowy charakter współczesnej refleksji nad nauką. Pierwsza część dotyczy sposobu rozumienia nauki oraz teoretycznych i metodologicznych podstaw naukoznawstwa i jego dziejów w Polsce. Obejmuje on analizy wieloaspektowego rozumienia nauki w dziejach, zróżnicowania jej teorii, zarys historii badań naukoznawczych w Polsce oraz przegląd metod badań w odniesieniu do poszczególnych subdyscyplin naukoznawczych, a także analizuje pojęcie i rolę transdyscyplinarności w podejmowaniu złożonych problemów społecznych poprzez współpracę interdyscyplinarną między naukowcami oraz podmiotami pozanaukowymi.

Druga część koncentruje się na instytucjonalnych, prawnych, organizacyjnych i politycznych aspektach funkcjonowania nauki. Podejmuje kwestie krajowej polityki naukowej i innowacyjnej, ewaluację działalności naukowej jako istotnego instrumentu polityki naukowej, własność intelektualną (IP) z tytułu twórczości intelektualnej (w tym prawo autorskie i własność przemysłową) w różnych obszarach działalności badawczo-rozwojowej (B+R), jak badania podstawowe, aplikacyjne i prace rozwojowe. Omawia przestrzenne uwarunkowania współpracy badawczej oraz jej konsekwencje dla struktury i organizacji sektora nauki oraz przepływy wiedzy pomiędzy badaczami i instytucjami w różnych skalach: mikro, instytucjonalnej, regionalnej, krajowej i globalnej. Prezentuje rolę i funkcjonowanie rad uczelni w szkolnictwie wyższym, wskazując na ich funkcje w strategicznym planowaniu, zarządzaniu budżetem i wyborze władz uczelni oraz – na tle historycznej ewolucji uniwersytetów – charakteryzuje pojęcie uniwersytetu we współczesności oraz omawia wyzwania stojące przed uniwersytetami. Syntetycznie definiuje również rozwój nauki jako całościowy proces zmian w nauce, obejmujący ewolucję idei, teorii, struktury i organizacji nauki, prezentując odmiany modeli rozwoju nauki oraz ich funkcje od teoretycznych po praktyczne.

Trzecia część dotyczy aspektów aksjologicznych działalności naukowej, jej społecznego kontekstu z uwzględnieniem kluczowej roli komunikacji nauki. Omawia wartości, ideały, standardy i normy kształtujące naukę, traktując wartości jako integralny składnik naukotwórczych aktywności poznawczych oraz wskazując imperatywy instytucjonalne nauki akademickiej (uniwersalizm, wspólność, bezinteresowność, zorganizowany sceptycyzm) oraz jej różnice z nauką przemysłową. W kontekście zjawisk kulturowych i społecznych analizuje, jak praktyki naukowe, instytucje i systemy wiedzy są przez nie kształtowane, dowartościowując tradycyjne i lokalne systemy wiedzy. Charakteryzuje komunikację naukową jako wielopłaszczyznowe pojęcie obejmujące procesy tworzenia, rozpowszechniania, oceny i zachowywania wiedzy, wyróżniając podstawowe funkcje systemu komunikacji naukowej i prezentując ewolucję komunikacji naukowej w kontekście technologii informacyjnych. Informację naukową jako wiedzę, zjawiska informacyjne w nauce i komunikaty osiągnięciach nauki kontrastuje z dezinformacją naukową, imitującą prawdziwe przekazy poprzez wykorzystanie pozornych autorytetów pseudonaukowych narracji. Charakteryzuje różne formy dezinformacji, takie jak pseudonauka, paranauka, fałszywa nauka i nauka śmieciowa, oraz ich skutki dla zaufania do nauki w społeczeństwie demokratycznym. Wskazuje, że uwzględnienie kontekstu społecznego nauki dotyczy kluczowych zagadnień, takich jak autonomia nauki, finansowanie, cele, zależność od systemu politycznego oraz upowszechnienie edukacji i technologii, zwracając uwagę na rolę uczonych jako ekspertów i problem zaufania do nich, a także na kwestię zideologizowania nauki. Tę część wieńczy refleksja nad rolą nauki w społeczeństwie z perspektywy katolickiej nauki społecznej (KNS), skupiając się na jej etycznych aspektach i wpływie na rozwój człowieka i dobro wspólne. Kluczowe zasady KNS, takie jak godność osoby ludzkiej, dobro wspólne, solidarność i pomocniczość, stanowią fundament oceny badań naukowych i ich zastosowania z uwzględnieniem wyzwań związanych z komercjalizacją nauki, nierównościami w dostępie do wiedzy i ochroną środowiska.

W przeciwieństwie do sformalizowanych dyscyplin naukoznawstwo w Polsce nie ma szeroko rozwiniętej bazy instytucjonalnej. Niniejsze opracowanie powstało przede wszystkim dzięki współpracy redaktorów z Komitetem Naukoznawstwa PAN, którego pracami kieruje jego Przewodnicząca prof. Agnieszka Olechnicka.

Wyrażamy nadzieję, iż słownik Naukoznawstwo, jako kontynuacja wcześniejszych publikacji (jak Słownik terminów naukoznawczych czy Podstawy naukoznawstwa), ukaże kompleksowo aktualny stan obszaru badawczego naukoznawstwa, podkreślając potrzebę syntetycznych ujęć nauki, uwzględniających pełną złożoność działalności naukowej i wzajemnych powiązań różnych jej aspektów. Liczymy więc, że niniejsza pozycja zainspiruje i przyczyni się do dalszych badań naukoznawczych, pełniejszego zrozumienia dynamiki nauki, a przez to do praktycznej realizacji wskazanych w nim rekomendacji i rozwoju nauki w Polsce.

redaktorzy tomu Paweł Kawalec Jacek Poznański