artykuł

Zasada przyczynowości w kontekście eksperymentalnych badań ruchów Browna – Zenon E. Roskal

Zasada przyczynowości doskonale ilustruje interakcje pomiędzy nauką i filozofią. Sformułowana na gruncie filozofii była wielokrotnie wykorzystywana w nauce, także w badaniach tzw. ruchów Browna[1]. W filozofii scholastycznej na zasadzie przyczynowości oparte były argumenty za istnieniem Boga. Podważanie tych argumentów przez filozofów nowożytnych dało z jednej strony radykalną krytykę ontologicznych sformułowań tej zasady (Hume), z drugiej zaś strony, jej oryginalne ujęcie (Kant), zgodnie z którym zasada przyczynowości ma charakter epistemologiczny. Pod wpływem prac J.S. Milla (1806-1873) ukształtowała się ontologiczna interpretacja zasady przyczynowości jako tezy na temat ustroju przyrody.

Wszechświat, tak dalece jak go znamy, jest zbudowany w ten sposób, że cokolwiek jest prawdą w jednym przypadku, jest prawdą we wszystkich przypadkach pewnego rodzaju; jedyną trudnością jest znaleźć, jakiego rodzaju są te przypadki. Ten fakt po­wszechny, który jest naszym gwarantem wszystkich wniosków z doświadczenia, różni filozofowie opisywali w różnej postaci słownej. Mówili, że bieg zdarzeń w naturze jest jednostajny; że wszechświatem rządzą prawa ogólne; i rzeczy temu podobne.[2]

Mill zasadę przyczynowości rozumiał ontologicznie jako jednostajność przy­rody. Z drugiej strony charakteryzując praktykę badawczą nauk przyrodniczych za­uważał, że badania eksperymentalne charakteryzują się poszukiwaniem przyczyn:

Obserwacja, krótko mówiąc, bez eksperymentu (zakładając, że dedukcja nie daje żadnej pomocy) może ustalać następstwa i współistnienia, lecz nie może wykazywać związku przyczynowego.[3]

Według tego filozofa tylko eksperyment jest w stanie wykazać istnienie związku przyczynowego pomiędzy badanymi zjawiskami. Zasada przyczynowości i ba­dania eksperymentalne zostały zatem już u Milla powiązane i dociekania istoty metody eksperymentalnej powinny, jak sądzę, zawierać analizy zastosowań zasady przyczynowości.

Prace tzw. nowych eksperymentalistów utworzyły nowe konteksty analizy badań empirycznych. Filozofowie ci

[…] próbują właśnie wyodrębnić, opisać i bliżej scharakteryzować te elementy eks­perymentalnego postępowania, które zapewniają obiektywność eksperymentalnym wynikom, tzn. decydują o tym, że wyników tych nie można interpretować wyłącznie w kategoriach subiektywnych, jako rezultatów psychologicznych, historycznych, socjologiczno-ekonomicznych uwarunkowań, lecz że są one wynikiem oddziaływań zachodzących w realnie istniejącym świecie przyrody.[4]

Zasada przyczynowości w interpretacji ontologicznej gwarantuje istnienie obiek­tywnej sfery bytu, ale problemem jest to, w jaki sposób badania eksperymentalne są w stanie odsłonić obiektywną rzeczywistość?

Zapraszamy do lektury!

Z.Roskal, Zasada przyczynowości w kontekście eksperymentalnych badań ruchów Browna ,,Filo-Sofija” 17  (2017) nr 37 cz. 2/II, s. 59-73.

 

[1] Aproksymacją tego zjawiska w „długim” okresie czasu jest tzw. proces Wienera. Jeden z najbardziej zna­nych procesów stochastycznych cechującą się mocną własnością Markowa (proces Markowa), zgodnie z którą przyszłe stany procesu są warunkowo niezależne od stanów przeszłych. Ruchy Browna były przedmiotem filo­zoficznych analiz. Por. m.in. D. Mayo, Brownian motion and the Appraisal of Theories, [w:] A. Donovan et al. (eds.), Scrutinizing Science. Empirical Studies of Scientific Change, Kluwer, Dordrecht 1988, s. 219-243; J. von Plato, Theory andExperiment in the Study of Brownian Motion and Radioactivity, [w:] D. Anapolitanos et al. (eds.), Philosophy and the Many Faces of Science, Rowman, New York 1997, s. 144-154.

[2] J.S. Mill, System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej, przeł. C. Znamierowski, PWN, Warszawa,1962, t. 1, s. 477.

[3] Ibidem, s. 598. Stanowisko Milla wydaje się zbieżne z tzw. manipulacjną koncepcją przyczynowości, którą rozwinął przede wszystkim James Woodward (Making Things Happen: A Teory of Causal Explanation, Oxford University Press, Oxford 2003), ale także Peter Munzies i Huw Price (Causation as a Secondary Quality, „The British Journal for the Philosophy of Science” 1993, 44 no. 2, s. 187-203). We współczesnej filozofii nauki rzadko eksploruje się ten wątek, ale w pracach, które integrują problematykę historii nauki z problematyką filozofii nauki zauważa się przełomowe znaczenie dokonań Milla w kształtowaniu współczesnego pojęcia ekspery­mentu. Por. F. Steinle, Experiments in History and Philosophy of Science, „Perspectives on Science” 2002, 10 no. 4, s. 408. Krytykę stanowiska Milla, zgodnie z którym tylko w badaniu eksperymentalnym możemy ustalić przyczynę przedstawił m.in. P. Lipton, Inference to the BestExplanation, Routledge, London 1993, s. 115-116. Por. także: S. Rappaport, Inference to the Best Explanation: Is It Really Different from Mills Methods?, „Philosophy of Science” 1996, 63, s. 65-80.

[4] M. Bombik, Nowy eksperymentalizm a wartość eksperymentalnego uzasadnienia w naukach empirycznych, „Studia Philosophiae Christianae” 2005, 41 nr 1, s. 23.

Print Friendly, PDF & Email
Zapraszam na

Andrzej Zykubek

Andrzej Zykubek, biolog i filozof, nauczyciel i miłośnik filozofii przyrody, dyskutujący ewolucjonista, zainteresowany genezą życia i umysłu poszukiwacz zatrudniony w Katedrze Filozofii Nauk Przyrodniczych KUL. Sympatyk torfowisk, rowerów i górskich wędrówek, wypraw kajakowych i bardzo dobrej muzyki.
Wieloletni Członek Komitetu Organizacyjnego i organizator Lubelskiego Festiwalu Nauki, a także wielu konferencji naukowych, wykładów i warsztatów. Prowadzi kilka stron www i serwisów społecznościowych, m.in. Wydziału Filozofii KUL i kognitywistyki KUL.
Wbrew pseudonimowi nadanemu mu przez studentów lubi innych przedstawicieli gatunku Homo sapiens sapiens.
Zapraszam na

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.