Wprowadzenie do etyki środowiskowej – Dominika Dzwonkowska

Publikacja powstała w dużej części w czasie obowiązko­wego zamknięcia w domu z powodu pandemii COVID-19. W tym czasie zarówno ja, jak i wielu innych pracowników naukowo-dydak­tycznych po raz pierwszy zostaliśmy postawieni w sytuacji koniecz­ności uczenia online. Stworzyło to ogromne trudności, na początku związane z koniecznością znalezienia odpowiedniej formy prowadze­nia zajęć, ale też przezwyciężenia wszelkich trudności technicznych związanych z pracą z nieznanym nam oprogramowaniem. Jednak jednym z kluczowych problemów był fakt, że większość z nas ko­rzysta z prezentacji, na których są najważniejsze hasła i definicje, które dodatkowo należy dokładnie omówić. Ze względu na to, że zdolność utrzymania uwagi w trakcie uczenia zdalnego jest ograni­czona, konieczne okazało się wspieranie materiałami pomocniczymi, z których uczestnicy zajęć mogliby korzystać po wykładzie. Głównie dlatego zdecydowałam się wykorzystać ten czas „zawieszenia” wielu codziennych obowiązków na opracowanie materiałów dla studentów w sposób przystępny i zrozumiały, tak by w razie potrzeby zawsze móc odesłać studentów do tekstu. W ten sposób powstał podręcz­nik, który może być wykorzystany do nauki etyki środowiskowej. Ze względu na charakter monografii przedstawia ona wycinek dyskusji akademickiej, skupia się głównie na ukazaniu definicji i systematy­zacji wybranych zagadnień z zakresu etyki środowiskowej. Praca ma służyć jako pomoc dla osób zainteresowanych etyką środowiskową, a osoby poszukujące pogłębionych informacji mogą odwołać się do źródeł podanych w tekście.

Drugim ważnym powodem, dla którego powstała niniejsza publikacja, jest dostrzeżenie, że w dyskusjach akademickich pro­wadzi się debaty na poziomie niezrozumiałym dla osób, które nie mają przygotowania filozoficznego. To sprawia, że idee moralnej troski o środowisko nie są przekazywane dalej, a co gorsza nie są inspiracją dla osób spoza środowisk akademickich. Ponadto na­cisk na pisanie oryginalnych prac naukowych sprawia, że trudno jest znaleźć w literaturze teksty stanowiące syntezę dotychczaso­wej dyskusji. Kryteria ewaluacji instytucji naukowych sprzyjają pisaniu artykułów, które prezentują nowe pomysły, pisanie prac syntetyzujących dotychczasową wiedzę jest przez wielu uważane za niepotrzebne i zbyt czasochłonne. Wskutek tego powstaje wiele tekstów dokładających drobną cegiełkę do dotychczasowej wie­dzy, ale mało prac przedstawiających ogólny obraz. Niniejsza mo­nografia w pewnym zakresie wypełnia tę lukę. Nie jest ona tak całościowa i komplementarna jak encyklopedie, ale opisuje się w niej podstawy omawianych zagadnień wraz z podaniem źródeł, gdzie można wiedzę uzupełnić. Celem monografii jest zebranie informacji dotyczących głównych zagadnień z zakresu etyki śro­dowiskowej i przedstawienie ich w sposób, który może posłużyć wszystkim zainteresowanym zdobywaniem bądź pogłębianiem wiedzy z zakresu etyki środowiskowej.

• Wprowadzenie do etyki środowiskowej

• Dominika Dzwonkowska

• Liczba stron 200
• e-ISBN 978-83-8281-167-4
• Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

[tabs]
[tab title=”Spis treści”]

Spis treści

Wstęp | 7

1. Wprowadzenie do etyki | 11
2. Etyka środowiskowa – historia i wprowadzenie | 19
3. Etyka środowiskowa w Polsce | 28
4. Antropocentryzm | 36
5. Alternatywy wobec antropocentryzmu: etyka biocentryczna i holistyczna | 46
6. Ekologia głęboka | 55
7. Etyka środowiskowa inspirowana feminizmem | 64
8. Wprowadzenie do etyki zwierząt | 73
9. Argumenty na rzecz praw lub poprawy dobrostanu zwierząt | 84
10. Etyka zwierząt a wybrane działania z wykorzystaniem zwierząt | 93
11. Wartości środowiskowe jako cel etyki | 109
12. Wartości środowiskowe jako droga do celu | 119
13. Wprowadzenie do etyki cnót środowiskowych | 128
14. Kierunki etyki cnót środowiskowych | 141
15. Uniwersalistyczna, pozytywna i pragmatyczna etyka cnót środowiskowych | 152

Zakończenie | 164

• Studium przypadku 1: Etyka środowiskowa. Jak antropocentryzm, biocentryzm i etyka holistyczna kształtują nasze wybory? | 166
• Studium przypadku 2: Jak daleko powinniśmy oceniać skutki wyborów konsumenckich? | 172
• Studium przypadku 3: Czy mamy moralne zobowiązania wobec braci mniejszych? | 175
• Studium przypadku 4: Zastosowanie koncepcji etycznych (np. utylitaryzmu, deontologii, etyki cnót) do rozwiązywania dylematów etycznych w biznesie | 179
• Studium przypadku 5: Zmiany klimatu a odpowiedzialność moralna. 184

Bibliografia | 188

[/tab]
[tab title=”Wstęp”]

Wstęp

Niniejsza publikacja powstała w dużej części w czasie obowiązko­wego zamknięcia w domu z powodu pandemii COVID-19. W tym czasie zarówno ja, jak i wielu innych pracowników naukowo-dydak­tycznych po raz pierwszy zostaliśmy postawieni w sytuacji koniecz­ności uczenia online. Stworzyło to ogromne trudności, na początku związane z koniecznością znalezienia odpowiedniej formy prowadze­nia zajęć, ale też przezwyciężenia wszelkich trudności technicznych związanych z pracą z nieznanym nam oprogramowaniem. Jednak jednym z kluczowych problemów był fakt, że większość z nas ko­rzysta z prezentacji, na których są najważniejsze hasła i definicje, które dodatkowo należy dokładnie omówić. Ze względu na to, że zdolność utrzymania uwagi w trakcie uczenia zdalnego jest ograni­czona, konieczne okazało się wspieranie materiałami pomocniczymi, z których uczestnicy zajęć mogliby korzystać po wykładzie. Głównie dlatego zdecydowałam się wykorzystać ten czas „zawieszenia” wielu codziennych obowiązków na opracowanie materiałów dla studentów w sposób przystępny i zrozumiały, tak by w razie potrzeby zawsze móc odesłać studentów do tekstu. W ten sposób powstał podręcz­nik, który może być wykorzystany do nauki etyki środowiskowej. Ze względu na charakter monografii przedstawia ona wycinek dyskusji akademickiej, skupia się głównie na ukazaniu definicji i systematy­zacji wybranych zagadnień z zakresu etyki środowiskowej. Praca ma służyć jako pomoc dla osób zainteresowanych etyką środowiskową, a osoby poszukujące pogłębionych informacji mogą odwołać się do źródeł podanych w tekście.

Drugim ważnym powodem, dla którego powstała niniejsza publikacja, jest dostrzeżenie, że w dyskusjach akademickich pro­wadzi się debaty na poziomie niezrozumiałym dla osób, które nie mają przygotowania filozoficznego. To sprawia, że idee moralnej troski o środowisko nie są przekazywane dalej, a co gorsza nie są inspiracją dla osób spoza środowisk akademickich. Ponadto na­cisk na pisanie oryginalnych prac naukowych sprawia, że trudno jest znaleźć w literaturze teksty stanowiące syntezę dotychczaso­wej dyskusji. Kryteria ewaluacji instytucji naukowych sprzyjają pisaniu artykułów, które prezentują nowe pomysły, pisanie prac syntetyzujących dotychczasową wiedzę jest przez wielu uważane za niepotrzebne i zbyt czasochłonne. Wskutek tego powstaje wiele tekstów dokładających drobną cegiełkę do dotychczasowej wie­dzy, ale mało prac przedstawiających ogólny obraz. Niniejsza mo­nografia w pewnym zakresie wypełnia tę lukę. Nie jest ona tak całościowa i komplementarna jak encyklopedie, ale opisuje się w niej podstawy omawianych zagadnień wraz z podaniem źródeł, gdzie można wiedzę uzupełnić. Celem monografii jest zebranie informacji dotyczących głównych zagadnień z zakresu etyki śro­dowiskowej i przedstawienie ich w sposób, który może posłużyć wszystkim zainteresowanym zdobywaniem bądź pogłębianiem wiedzy z zakresu etyki środowiskowej.

Treść monografii wypełniają podstawowe zagadnienia z zakresu etyki środowiskowej, takie jak dyskutowane od początku tej dyscy­pliny pytania: kogo/co należy uwzględniać w wyborach moralnych?; jakie są wartości środowiskowe?; jakie racje przemawiają za troską o środowisko naturalne?; czy środowisko naturalne ma wartość wro­dzoną?; czy człowiek odpowiada za kryzys ekologiczny? itp. Zatem monografia składa się z części teoretycznej prezentującej podstawowe zagadnienia etyki środowiskowej (rozdziały 1-8; 11-12 i 13). Ta część skupia się na zaprezentowaniu etyki środowiskowej, jej historii, za­kresu refleksji, aksjologii, wprowadzeniu do etyki ogólnej, prezentacji ekologii głębokiej oraz etyki inspirowanej feminizmem. Pozostałe rozdziały prezentują pogłębienie tematyki głównie w obszarze etyki zwierząt i etyki cnót środowiskowych. Są to jedne z ważniejszych dyskusji współczesnych, które warto opracować i przybliżyć w lite­raturze polskojęzycznej.

Do części teoretycznej dodano pięć studiów przypadku, które zostały przygotowane w ramach projektu „Popularyzacja filozofii i jej znaczenia dla społeczeństwa” (MEiN; SONP/SN/511942/2021) reali­zowanego przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Studia przypadku zostały przygoto­wane z myślą o ułatwieniu pracy ze studentami kierunków innych niż filozofia, szczególnie studentów ochrony środowiska. Są one bardzo pomocnym narzędziem do wprowadzenia do zagadnień etycznych osób, które w przyszłości będą podejmować decyzje z za­kresu ochrony środowiska.

Przygotowując monografię, korzystałam z różnych źródeł, mię­dzy innymi z anglojęzycznych encyklopedii i podręczników, jak na przykład Encyclopedia of Environmental Ethics and Philosophy (ed. J. Baird Callicott, R. Frodeman); The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. E.N. Zalta) oraz The Oxford Handbook on Environ- mental Ethics (ed. S.M. Gardiner, A. Thompson). Nie zabrakło także prac, na których wychowały się pokolenia polskich ekofilozofów, jest to przede wszystkim Etyka środowiskowa. Założenia i kierunki autorstwa Marka Bonenberga. Przez wiele lat ta publikacja była bardzo istotnym źródłem wiedzy o nurtach etyki środowiskowej w literaturze anglojęzycznej. Nie zabrakło także odniesień do prac twórcy polskiej etyki środowiskowej – profesora Włodzimierza Tyburskiego. Jego monografie weszły do kanonu polskich lek­tur obowiązkowych, na których wychowuje się kolejne pokolenia osób zainteresowanych etycznym wymiarem kwestii ekologicznej.

W pracy są także odwołania do publikacji innych ważnych polskich etyków środowiskowych i ekofilozofów, na przykład do tekstów Zdzisławy Piątek, Andrzeja Papuzińskiego, Heleny Ciążeli, Zbi­gniewa Wróblewskiego, Józefa M. Dołęgi, Zbigniewa Hulla, czy Henryka Skolimowskiego.

[/tab]
[/tabs]