Projekt w przyrodzie? Najważniejsze argumenty za i przeciw

Książka Projekt w przyrodzie? Najważniejsze argumenty za i przeciw to wyjątkowa publikacja nie tylko w literaturze polskiej, ale także światowej. Jej wyjątkowość polega na równomiernym zestawieniu poglądów dotyczących kluczowych zagadnień w ogólnej problematyce pochodzenia Wszechświata, pochodzenia życia i jego rozwoju. Wszystkie zebrane w książce opinie uczonych dotyczą wciąż trwającego w nauce sporu, czy świat należy traktować wyłącznie w kategoriach losowych zdarzeń i praw przyrody, czy może należy uwzględnić również dodatkowy czynnik – projekt w przyrodzie. Publikacja zawiera teksty czołowych przedstawicieli teorii inteligentnego projektu: Guillermo Gonzaleza, Michaela J. Behego, Caseya Luskina i Williama A. Dembskiego. Uczeni ci argumentują, że głoszona przez nich teoria stanowi obecnie najlepsze naukowe wyjaśnienie kluczowych zjawisk kosmologicznych, astronomicznych, biologicznych, paleontologicznych i tych z zakresu teorii informacji. Książka przedstawia także głosy krytyków teorii inteligentnego projektu – Victora J. Stengera, Davida Ussery’ego, Gerta Korthofa i Seana Devine’a – którzy w kontekście tych samych zagadnień twierdzą, że teoria ta nie wnosi wartości dodanej do nauki i nie powinna być traktowana jako naukowa. Po raz pierwszy polski czytelnik ma do dyspozycji książkę, dzięki której może się zapoznać z równomiernym zestawieniem poglądów za i przeciw wobec zastosowania teorii inteligentnego projektu w naukach przyrodniczych. Książka zawiera również tekst prof. Kazimierza Jodkowskiego, który zastanawia się nad sensem polemik między teoriami prezentującymi różne epistemiczne układy odniesienia.

• Grzegorz Malec (red.)
• Projekt w przyrodzie? Najważniejsze argumenty za i przeciw
• Przeł. Dariusz Sagan i Adam Bechyne
• Warszawa 2026, s. 328
• ISBN 978-83-68119-19-0

Wstęp

• Sens polemiki
• Kazimierz Jodkowski 7

Argumenty za

• Strefy zamieszkiwalne i precyzyjne dostrojenie – Guillermo Gonzalez 23
• Ograniczenia nieteleologicznych wyjaśnień w biologii molekularnej – Michael J. Behe 91
• Czy dane empiryczne potwierdzają uniwersalną wspólnotę pochodzenia? – Casey Luskin 115
• Prostym językiem o koncepcji zachowania informacji – William A. Dembski 157

Argumenty przeciw

• Wszechświat nie przejawia żadnych oznak projektu – Victor J. Stenger 199
• Przezroczysta skrzynka Darwina. Biochemiczne świadectwa na rzecz ewolucjonizmu – David Ussery 217
• Wspólnota pochodzenia – wszystko albo nic – Gert Korthof 237
• Algorytmiczna teoria informacji jako wyzwanie dla teorii inteligentnego projektu – Sean Devine 261

O autorach 293

Indeks osobowy 301

Indeks rzeczowy 305

Książka została pomyślana jako swoista dyskusja między zwolennikami a przeciwnikami koncepcji inteligentnego projektu. Redaktor tomu wybrał osiem artykułów: cztery zwolenników idei projektu w przyrodzie i cztery jej przeciwników. Artykuły zostały tak dobrane, by dane argumenty za projektem zderzały się z ich krytyką. Należy jednak zaznaczyć, że pierwotnie prace zamieszczone w książce nie były pisane z myślą o ich połączeniu w jedną publikację – to jest dziełem redaktora. Całość została poprzedzona wstępem autorstwa Kazimierza Jodkowskiego pod tytułem Sens polemiki.

Guillermo Gonzalez (Strefy zamieszkiwalne i precyzyjne dostrojenie), zwolennik teorii inteligentnego projektu, szeroko omawia warunki, które muszą spełniać nadające się do życia miejsca w Kosmosie. Ściśle wiąże się z tym kwestia szczególnego dostrojenia parametrów fizycznych. To dostrojenie stanowi jeden z argumentów za projektem w przyrodzie. Jako głos przeciwny został wybrany artykuł Victora J. Stengera (Wszechświat nie przejawia żadnych oznak projektu), który twierdzi, że nie należy doszukiwać się szczególnych współzależności między parametrami fizycznymi mającymi świadczyć o tym, że Wszechświat został „przystosowany” do pojawienia się w nim życia.

Michael J. Behe (Ograniczenia nieteleologicznych wyjaśnień w biologii molekularnej) rozpatruje teorię inteligentnego projektu na płaszczyźnie metodologicznej. Wskazuje mianowicie, że programowe odrzucenie teleologii w wyjaśnieniach z zakresu biologii molekularnej ogranicza biologów, którzy nie są w stanie ustalić, dlaczego na poziomie komórkowym istnieją określone funkcje i mechanizmy. Z takim postawieniem sprawy polemizuje David Ussery (Przezroczysta skrzynka Darwina. Biochemiczne świadectwa na rzecz ewolucjonizmu), który wskazuje na świadectwa biochemiczne przemawiające za teorią ewolucji

Treścią następnej pary artykułów jest kwestia wspólnoty pochodzenia. Casey Luskin (Czy dane empiryczne potwierdzają uniwersalną wspólnotę pochodzenia?) podaje w wątpliwość koncepcję pochodzenia wszystkich gatunków od wspólnego przodka. Z kolei argumenty na rzecz tej teorii podaje Gert Korthof (Wspólnota pochodzenia – wszystko albo nic).

Ostatnia para artykułów dotyczy problemu pochodzenia i zachowania informacji w przyrodzie. William A. Dembski (Prostym językiem o koncepcji zachowania informacji) podaje argumenty na korzyść tezy, że informacja w przyrodzie nie może powstawać samorzutnie, zatem jej pojawienie się jest dziełem inteligencji. Natomiast Sean Devine (Algorytmiczna teoria informacji jako wyzwanie dla teorii inteligentnego projektu) wskazuje na słabości filtra eksplanacyjnego Dembskiego i jednocześnie podkreśla przyrodnicze, nieteleologiczne mechanizmy prowadzące do zwiększania ilości informacji w przyrodzie.

Wprawdzie można mieć zastrzeżenia do prezentowanych w publikacji argumentów obu stron sporu, niemniej warto sięgnąć po tę pozycję. Daje ona wgląd w toczone dyskusje i pozwala również Czytelnikowi na samodzielną ocenę wagi rozmaitych argumentów.

Publikacja została starannie przygotowana od strony redakcyjnej. Jest zaopatrzona w indeksy: osobowy i rzeczowy, a także informacje o autorach opublikowanych artykułów.

Prof. dr hab. Anna Lemańska

Debatować czy nie debatować? pyta we wstępie Kazimierz Jodkowski. Czytelnicy, którzy sięgną do prezentowanej książki, z pewnością przychylą się do odpowiedzi, według której debata jest potrzebna. Każda bowiem ze stron dyskusji odnoszącej się do inteligentnego projektu znajdzie coś dla siebie – cztery głosy za i cztery głosy przeciw.

W ramach głosów za: Guillermo Gonzalez zaprasza do podróży przez Kosmos, w której odkrywa, że precyzyjne dostrojenie Wszechświata może nie być dziełem przypadku, lecz znakiem inteligentnego projektu; Michael J. Behe pokazuje, że w mikroskopijnym świecie komórki kryją się mechanizmy tak złożone, iż trudno uwierzyć, by powstały bez udziału inteligencji; Casey Luskin stawia przed czytelnikiem odważne pytanie, czy dane genetyczne rzeczywiście potwierdzają wspólne pochodzenie wszystkich organizmów, czy może ujawniają granice darwinowskiego wyjaśnienia; William A. Dembski w prosty sposób objaśnia, czym jest informacja w przyrodzie i dlaczego jej zachowanie może być kluczem do zrozumienia projektu w naturze.

Po stronie przeciwnej: Victor J. Stenger dowodzi, że Wszechświat nie nosi żadnych śladów zamysłu i że piękno jego praw wynika z czystej konieczności fizycznej, a nie z boskiego planu; David Ussery otwiera przed czytelnikiem laboratorium biochemii, by pokazać, że życie to nie cudowny projekt, lecz rezultat miliardów lat ewolucyjnych prób i błędów; Gert Korthof przekonuje, że wspólnota pochodzenia organizmów to nie możliwość, lecz logiczna konsekwencja wszystkich znanych faktów biologicznych; Sean Devine – zastanawia się, czy algorytmiczna teoria informacji podważa idee inteligentnego projektu, czy może dostarcza jej nowych, zaskakujących argumentów.

To głosy, które wzbogacają i pogłębiają wielowątkową debatę o inteligentnym projekcie – debatę, która z pewnością jeszcze długo nie zostanie zamknięta.

Dr hab. Sławomir Leciejewski, prof. UAM