Zmarł Profesor Antoni B. Stępień

28 I 2026 r., w dzień liturgicznego wspomnienia św. Tomasza z Akwinu, umarł Profesor Antoni Bazyli Stępień. Przeżył niespełna 95 lat. Od początków swych studiów, które rozpoczął w 1950 r., zwiąż ał się z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Należał do pierwszego pokolenia uczniów Lubelskiej Szkoły Filozoficznej, a potem stał się jednym z jej filarów. W swej filozofii łączył tomizm egzystencjalny Szkoły z fenomenologią Romana Ingardena oraz z tradycją analityczną Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Cenił otwartość filozoficzną, precyzję i zwięzłość wypowiedzi, komplementarną wieloaspektowość rozważań. Był mistrzem analiz samoświadomości, pojęciowych dystynkcji oraz podręcznikowych syntez. Jego twórczość obejmowała zagadnienia teorii poznania, metafizyki, antropologii filozoficznej, estetyki, metafilozofii i historii polskiej filozofii współczesnej. Starał się wydobyć z niej to, co najlepsze. Swe życie poświęcił Filozofii, a swą pracę akademicką traktował jako służbę Uniwersytetowi, Kościołowi i Polsce.

W 2010 r., podczas uroczystości wręczenia Mu Nagrody im. Ks. Idziego Radziszewskiego, Profesor Antoni Stępień powiedział:

Przypomnę jednak na koniec, że – dopełniając niejako filozofię – chrześcijaństwo nam objawiło, że ten paradoksalny byt, jakim jest osoba ludzka w otaczającym nas świecie, jest umiłowanym dzieckiem Boga, Racji Ostatecznej wszystkich bytów przygodnych. To umiłowanie przejawiło się – i przejawia – też wysoce paradoksalnie w osobie Jezusa Chrystusa. Co więcej, kiedyś ma się nam to wszystko rozjaśnić!

Wierzymy, że Profesor – który światłem swej świadomości przez lata rozjaśniał nam paradoksy bytu i poznania – teraz w pełni cieszy się Bożą Jasnością. „Wieczny odpoczynek racz Mu dać Panie, a Światłość wiekuista niechaj Mu świeci na wieki.”

Antoni B. Stępień – biogram

Antoni Bazyli Stępień urodził się 14 czerwca 1931 r. w Sosnowcu. Tam ukończył liceum ogólnokształcące i uzyskał świadectwo dojrzałości typu matematyczno-fizycznego w czerwcu 1950 r. Pierwotnie planował studiować filozofię i muzykologię (którymi interesował się od czasów szkoły średniej) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Gdy jednak dowiedział się, że Roman Ingarden został właśnie pozbawiony możliwości prowadzenia zajęć dydaktycznych, wybrał studiowanie filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Rozpoczął je w październiku 1950 r. na Sekcji Nauk Filozoficznych Wydziału Nauk Humanistycznych KUL, gdzie uzyskał absolutorium w 1954 r. W ostatnich dwóch latach studiów równolegle studiował na Sekcji Filozofii Teoretycznej Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej (Wydziału Filozoficznego) KUL. Jako student trzeciego roku (z inicjatywy ówczesnego dziekana Wydziału – prof. Jerzego Kalinowskiego) prowadził przez jeden semestr zajęcia zlecone z logiki dla humanistów. Uczęszczał też m.in. na seminarium prof. Stefana Swieżawskiego.

A.B. Stępień uzyskał magisterium z filozofii w czerwcu 1954 r. (Według anegdoty, potwierdzonej wspomnieniami, w dniu jego egzaminu magisterskiego w Lublinie było zaćmienie Słońca). Jego praca magisterska, pisana pod kierunkiem (wówczas ks. dr.) Stanisława Kamińskiego, nosiła tytuł: Analiza Nelsonowskiego dowodu niemożliwości teorii poznania. Rok ten był dla niego intelektualnie ważny także z trzech innych powodów: poznał bezpośrednio (dzięki Swieżawskiemu) prof. Romana Ingardena; rozpoczęły się na KUL zajęcia ks. doc. Karola Wojtyły (na które uczęszczał); rozwinęło działalność (kierowane przez Kalinowskiego) tzw. konwersatorium metafilozoficzne, w którego pracach odegrał ważna rolę. Dwa lata później, w grudniu 1956 r., Stępień uzyskał tytuł doktora filozofii w zakresie filozofii teoretycznej na podstawie rozprawy Stanowisko Gilsona w sprawie metody teorii poznania. Analiza krytyczna. Promotorem był (wówczas o. dr) Mieczysław A. Krąpiec OP. Od lutego 1957 r. rozpoczął pracę na Wydziale Filozoficznym KUL, z którym się związał aż do emerytury. W ramach zajęć zleconych wykładał teorię poznania („przekazaną” mu przez ks. S. Kamińskiego). Od października 1957 r. został zatrudniony etatowo. W roku akademickim 1957/58 został mianowany asystentem, w roku następnym starszym asystentem, a w roku akademickim 1960/1961 adiunktem przy I Katedrze Metafizyki. W roku akademickim 1962/63 przeszedł do II Katedry Metafizyki.

A.B. Stępień habilitował się w zakresie teorii poznania i metodologii nauk filozoficznych na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (gdzie przez kilka lat prowadził także zajęcia dydaktyczne; zmiana miejsca habilitacji związana była z napięciami wewnętrznymi – między „starymi” a „młodymi” wykładowcami – na Wydziale Filozoficznym KUL). Kolokwium habilitacyjne odbyło się w czerwcu 1964 r. Tytuł rozprawy habilitacyjnej brzmiał: O metodzie teorii poznania. Rozważania wstępne (recenzenci: prof. R. Ingarden, ks. prof. Piotr Chojnacki, o. prof. M.A. Krąpiec, ks. doc. S. Kamiński). W czerwcu 1970 r. Stępień uzyskał stopień docenta, w marcu 1975 r. tytuł profesora nadzwyczajnego, a tytuł profesora zwyczajnego w grudniu 1985 r. W 1969 r. został kierownikiem Katedry Metafizyki Szczegółowej, przemianowanej rok później na Katedrę Teorii Poznania. Funkcję tę pełnił do odejścia na emeryturę w roku 2002.

W trakcie swej pracy uniwersyteckiej Stępień spełniał liczne obowiązki administracyjne. Wiązały się one z następującymi, zajmowanymi przez niego, stanowiskami na Wydziale Filozofii KUL: kierownik Sekcji Filozofii Teoretycznej (1974–1980), prodziekan Wydziału Filozofii (1983–1984), kierownik Zakładu Logiki i Teorii Poznania (1986–1997), dziekan (1987–1990). Poza tym prof. Stępień pełnił m.in. następujące funkcje ogólnouniwersyteckie: członek Senatu Akademickiego KUL, przewodniczący Senackiej Komisji Dyscyplinarnej, członek Senackiej Komisji do Spraw Nauki (i podkomisji do spraw wydawniczych), członek Zespołu do Spraw Katalogu Systematycznego Biblioteki Głównej KUL, przewodniczący Uczelnianej Komisji do Spraw Reformy Studiów, przewodniczący Komitetu do Spraw Obchodów 50-lecia Wydziału Filozofii. Poza tym był wiceprezesem Towarzystwa Naukowego KUL (1981–1985), a także zasiadał w redakcji „Encyklopedii Katolickiej” (członek Redakcji Naczelnej), „Roczników Filozoficznych” i „Zeszytów Naukowych KUL” (był wieloletnim redaktorem naczelnym obu tych czasopism).

Poza KUL-em prof. Stępień pełnił m.in. następujące funkcje: członek Komitetu Nauk Filozoficznych Polskiej Akademii Nauk (kilka kadencji), członek Centralnej Komisji do Spraw Tytułów Naukowych i Stopni Naukowych (1997–1999), członek zarządu i wiceprezes Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego (1983–1986), członek Zespołu Ekspertów Ministerstwa Edukacji Narodowej (kilka kadencji), stały współpracownik Biura do Spraw Reformy Szkolnictwa MEN, przewodniczący Rady Programowej „Edukacji Filozoficznej” (1991–2002), członek Lubelskiego Towarzystwa Naukowego oraz Naukowego Towarzystwa Tomistycznego.

Warto też dodać, że Stępień był członkiem Komisji Episkopatu Polski do Spraw Dialogu z Niewierzącymi (1992–1993). Wcześniej zaś był współzałożycielem i pierwszym prezesem Klubu Katolickiego w Lublinie (1981-1984). W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych (m.in. w ramach KIK-ów oraz środowisk „Znaku” i „Więzi”, w których pisywał) prowadził w kraju bogatą aktywność odczytową popularyzującą filozofię oraz racjonalne podstawy światopoglądu chrześcijańskiego.

Profesor Stępień otrzymał różne wyróżnienia i odznaczenia uniwersyteckie, kościelne i państwowe. Najwyżej sobie cenił Order św. Grzegorza Wielkiego, który przyznał mu papież Jan Paweł II w 2001 r. Natomiast w 2007 r. został mu nadany tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W 2008 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński wręczył Profesorowi Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski. W tym samym roku nastąpiło uroczyste odnowienie jego doktoratu na KUL-u, a dwa lata później Towarzystwo Naukowe KUL uhonorowało go Nagrodą im. Ks. Idziego Radziszewskiego. W 2025 r. Metropolita Lubelski ks. abp Stanisław Budzik nadał prof. Antoniemu Stępniowi i jego małżonce Tekli Medal „Lumen Mundi” w 59. rocznicę zawarcia przez nich sakramentu małżeństwa.

Antoni B. Stępień – publikacje książkowe

• Wprowadzenie do metafizyki, Znak, Kraków 1964, ss. 251.
• O metodzie teorii poznania. Rozważania wstępne, TN KUL, Lublin 1966, ss. 150.
• Teoria poznania. Zarys kursu uniwersyteckiego, KUL, Lublin 1971, ss. 111 (skrypt).
• Propedeutyka estetyki, ATK, Warszawa 1971, ss. 159; TN KUL, Lublin 1986², s. 179.
• Wstęp do filozofii, TN KUL, Lublin 1976, ss. 303; wznowienie: 1978; 1989², s. 343; 1995³, ss. 407; 2001⁴, ss. 501; 2007⁵, ss. 507. Google Scholar odnotowuje ponad 300 cytowań tej pozycji.
• Elementy filozofii, RW KUL, Lublin 1980, ss. 168; 1982²; 1986³.
• Wobec filozofii marksistowskiej. Polskie doświadczenia, redakcja całości oraz pięć tekstów, Fundacja Jana Pawła II, Polski Instytut Kultury Chrześcijańskiej, Rzym 1987, ss. 240; wznowienie: TN KUL, Lublin 1990.
• Oblicza dialogu. Z dziejów i teorii dialogu: chrześcijanie – marksiści w Polsce, redakcja całości (wspólnie z T. Szubką) oraz cztery teksty, RW KUL, Lublin 1992, ss. 229.
• Studia metafilozoficzne, t. I: Dyscypliny i metody filozofii, redakcja całości (wspólnie z T. Szubką) oraz pięć tekstów, TN KUL, Lublin 1993, ss. 365.
• Studia i szkice filozoficzne, t. I, przyg. A. Gut, RW KUL, Lublin 1999, ss. 340. Wszystkie trzy tomy (zob. niżej) zawierają około połowy (w większości wcześniej drukowanych i rozproszonych) artykułów Autora. Teksty t. I podzielono na działy: Filozofia – nauka – światopogląd; Z teorii poznania; Z teorii bytu. W dziale drugim znajduje się najczęściej cytowany artykuł Stępnia: Rodzaje bezpośredniego poznania, s. 126–158.
• Księga Jubileuszowa na 50-lecie Wydziału filozofii KUL, redakcja całości (wspólnie z J. Wojtysiakiem) oraz trzy teksty, RW KUL, Lublin 2000, ss. 544.
• Studia i szkice filozoficzne, t. II, przyg. A. Gut, RW KUL, Lublin 2001, ss. 462. Działy: Z filozofii człowieka i jego działania; Z dziejów filozofii. Tomizm. Marksizm; Dyskusje z fenomenologią; Z polemik i recenzji; Autoprezentacje i wywiady.
• Studia metafilozoficzne, t. II: Wybrane kategorie filozoficzne. Istnienie i sąd, redakcja całości (wspólnie z J. Wojtysiakiem) oraz trzy teksty, TN KUL, Lublin 2001, ss. 502.
• Zagadnienie punktu wyjścia w filozofii. Teorie relacji: filozoficzne i logiczna. Przyczynek do zagadnienia stosunku między teorią bytu (przedmiotu) a logiką, TN KUL, Lublin 2005, ss. 270. Książka zawiera spisane przez studentów i zredagowane przez Autora dwa jego wykłady monograficzne.
• Studia i szkice filozoficzne, t. III, przyg. R. Kryński, Wydawnictwo KUL, Lublin 2015, ss. 174. Działy: Artykuły i szkice; Wypowiedzi okolicznościowe o mistrzach; Polemika; Wywiad.

Źródło informacji