Investigations in the Theory of Knowledge at the Maria Curie-Skłodowska University

W Wydawnictwie Brill ukazała się monografia wydana pod red. Marka Hetmańskiego i Jana Pomorskiego pt. Investigations in Theory of Knowledge at the Maria Curie-Sklodowska University.

Praca prezentuje wieloletni dorobek czterech filozofów – Narcyza Łubnickiego, Ludwika Flecka, Leona Koja i Zdzisława Cackowskiego – którzy stanowili dwa pierwsze pokolenia filozofów w UMCS. To antenaci Instytutu Filozofii UMCS, którzy zostali w ten sposób uczczeni na 80-lecie UMCS. Antologia tekstów tłumaczonych na angielski prezentuje problemy metodologiczne, logiczne, epistemologiczne i aksjologiczne, które są do dzisiaj w lubelskim środowisku kontynuowane i rozwijane.

Filozofia na UMCS rozwijała się od 1944 roku w szczególnym kontekście: między narzuconym marksizmem-leninizmem a tradycją Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, z której wywodzili się jej założyciele. Wspólną orientację pierwszych dwóch pokoleń lubelskich filozofów wyznaczały naturalizm, empiryzm, realizm epistemologiczny i nominalistyczna ontologia – zestawione z krytycznym, antydogmatycznym nastawieniem wobec wszelkich systemów absolutystycznych.

Narcyz Łubnicki (1904–1988), fundator środowiska, rozwinął epistemologię opartą na koncepcji „immediatyzmu” (bezpośredniości doświadczenia) i metodzie postulatów. Odrzucając ostateczne uzasadnienie przekonań jako epistemologicznie nieosiągalne, wskazywał na praktyczne uwarunkowania wiedzy i nauki. Jego „zasada ekonomii myślenia” stanowiła narzędzie krytyki metafizyki i nadmiernych abstrakcji, również w marksizmie, któremu zarzucał logiczną niekonsekwencję przy jednoczesnym uznaniu jego realizmu i zaangażowania społecznego.

Ludwik Fleck (1896–1961), mikrobiolog z wykształcenia, wniósł do lubelskiej filozofii nauki koncepcję stylu myślowego i kolektywu myślowego – wypracowaną w monografii Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache (1935), która antycypowała konstruktywizm w socjologii wiedzy i zainspirowała Thomasa Kuhna. Fakt naukowy w jego ujęciu jest konstruktem społeczno-historycznym, uwarunkowanym przez narzędzia, instytucje i zbiorowe nawyki poznawcze.

Leon Koj (1929–2006) prowadził badania na granicy logiki formalnej, semiotyki i metodologii nauk. Jego oryginalnym wkładem jest zdarzeniowa koncepcja znaku – ujmująca znaki jako konkretne, zrelatywizowane akty komunikacyjne – oraz pionierskie prace nad semantyką intensjonalną i jej ograniczeniami, sytuujące go w tradycji Fregego, Carnapa i Montague’a.

Zdzisław Cackowski (1930–2016) rozwinął marksistowską teorię poznania w kierunku filozoficznej antropologii. Centralne miejsce w jego dorobku zajmuje koncepcja przeszkody epistemologicznej (rozwijająca idee Bachelarda i Flecka) oraz analiza bólu i cierpienia jako źródła refleksyjności i twórczości świadomości ludzkiej. Jego podejście antycypuje – jak wskazują autorzy – współczesne koncepcje enaktywizmu i rozszerzonego umysłu.

Antologia dokumentuje oryginalny wkład lubelskiej filozofii powojennej w europejskie dziedzictwo epistemologii, metodologii nauk i semiotyki, lokując ją w dialogu z tradycją analityczną, fenomenologią i marksizmem.

Investigations in the Theory of Knowledge at the Maria Curie-Skłodowska University

• Series: Poznań Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities, Volume: 122
• Polish Analytical Philosophy, Volume: 122
• Volume Editors: Marek Hetmański and Jan Pomorski
• Copyright Year: 2025
• E-Book (PDF) ISBN: 978-90-04-72206-4
• Hardback ISBN: 978-90-04-72205-7

• Chapter 1 Introduction: Narcyz Łubnicki, Ludwik Fleck, Leon Koj, and Zdzisław Cackowski. Four Founders of Philosophical Research at the Maria Curie-Skłodowska University, Authors: Marek Hetmański, Jan Pomorski, Jacek Paśniczek, Zbysław Muszyński, and Józef Dębowski Pages: 1–28 Download PDF

Part 1 Philosophy of Science and Methodology

• Chapter 2 Key Aspects of the Positivist Worldview Author: Narcyz Łubnicki  Pages:   31–41  Download PDF
• Chapter 3 How Did the Bordet-Wassermann Test Emerge? And How Does Any Scientific Discovery Come About?  Author:   Ludwik Fleck  Pages:   42–57  Download PDF
• Chapter 4 Dissolving Metaphysical Problems by Applying the Postulate Method  Author:   Narcyz Łubnicki  Pages:   58–64  Download PDF

Part 2 Theory of Knowledge and Epistemology

• Chapter 5 On Ultimate Justification  Author:   Narcyz Łubnicki  Pages:   67–73  Download PDF
• Chapter 6 On the Justification of Beliefs  Author:   Leon Koj  Pages:   74–83  Download PDF
• Chapter 7 The Theory of Knowledge: Its Subject Matter and Scope. Knowledge as Fact, Necessity, Possibility  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   84–102  Download PDF
• Chapter 8 Continuity and Discontinuity in Human Cognition  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   103–115  Download PDF
• Chapter 9 Epistemological Obstacles  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   116–136  Download PDF

Part 3 Semantics, Semiotics and Philosophical Logic

• Chapter 10 Introduction to Intensional Semantics Author:   Leon Koj  Pages:   139–167  Download PDF
• Chapter 11 Disputes Surrounding Extensional Semantics  Author:   Leon Koj  Pages:   168–191  Download PDF
• Chapter 12 An Event-Based Conception of Signs  Author:   Leon Koj  Pages:   192–212  Download PDF
• Chapter 13 The Uniqueness of Human Action: Mediation, Problem-Orientation, Symbolism  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   213–223  Download PDF
• Chapter 14 The Material Nature of Signs and the Function of Meaning  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   224–232  Download PDF

Part 4 Axiology and Philosophical Anthropology

• Chapter 15 Epistemological Issues in Ethics  Author:   Narcyz Łubnicki  Pages:   235–257  Download PDF
• Chapter 16 Action, Counteraction, Valuation  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   258–272  Download PDF
• Chapter 17 The Definition of Obligation  Author:   Leon Koj  Pages:   273–287  Download PDF
• Chapter 18 Pain, Suffering and Human Consciousness  Author:   Zdzisław Cackowski  Pages:   288–304  Download PDF

Index of Terms and Names